Kryqëzimi dhe varrimi i Jezusit të Nazaretit janë ndër ngjarjet më të debatuara në historinë e lashtë.
Në dekadat e fundit, historianë, studiues biblikë dhe specialistë të krishterimit të hershëm – si besimtarë ashtu edhe jobesimtarë – kanë analizuar në mënyrë kritike burimet e disponueshme, si ato të krishtera ashtu edhe ato jokristiane.

Përmes mjeteve si krahasimi i burimeve të pavarura, analiza e kontekstit historik dhe kriteret e autenticitetit të përdorura në kërkimin historik, është shfaqur një nivel i habitshëm konsensusi lidhur me disa ngjarje themelore në jetën e Jezusit.

Ndër këto, një nga faktet më të forta të dëshmuara – siç dokumentohet në këtë dosje – ka të bëjë me vdekjen e tij me kryqëzim nën guvernatorin romak Poncius Pilati.

Megjithatë, konsensusi është më pak unanim sa i përket varrimit të Jezusit përmes iniciativës së Jozefit nga Arimatea, por të gjitha kundërshtimet e ngritura kanë marrë përgjigje më shumë se bindëse.

Kjo dosje (unike në internet), e bazuar në analizat e studiuesve kryesorë të krishterimit të hershëm, paraqet qartë dhe me dokumentim atë që kërkimi historik bashkëkohor e konsideron më të besueshme lidhur me këto ngjarje, duke trajtuar kundërshtimet më të përhapura të ngritura nga skeptikët.

1. DATA HISTORIKE E VDEKJES SË JEZUSIT

Para se të analizohet historikisht kryqëzimi dhe varrimi i Jezusit të Nazaretit, është e nevojshme të përcaktohet nëse ekziston një konsensus shkencor mbi datën e vdekjes së tij.

1.1 Korniza e përgjithshme: 26–36 pas Krishtit

Të gjithë studiuesit bien dakord mbi kornizën e përgjithshme kronologjike, përkatësisht vitet gjatë të cilave Ponci Pilat shërbeu si prefekt romak i Judesë: midis viteve 26 dhe 36 pas Krishtit.

Vdekja e Jezusit brenda kësaj periudhe dëshmohet nga burime të ndryshme: historiani hebre Jozefi¹, historiani romak Taciti, katër Ungjijtë në traditat e tyre më të hershme, dhe Veprat e Apostujve.

“Prandaj,” komenton studiuesi biblik Giuseppe Barbaglio, pikërisht në këto vite “Nazareasi gjeti fundin e tij të mjerë në kryq”².

1.2 Vetëm dy data të mundshme

Megjithatë, ka arsye të forta për të qenë shumë më të saktë.

Ndërsa Jozefi konfirmon³ atë që thuhet në Luka 3:1 – se gjithë shërbesa e Jezusit ndodhi gjatë administrimit të Pilatit – studiuesit janë gjithashtu të sigurt se Jezusi nuk u ekzekutua në fund të mandatit të Pilatit.

Kjo rrjedh nga letrat e Palit, Veprat e Apostujve dhe burime jashtëbiblike si mbishkrimi i Delfit (që konfirmon Veprat 18:12–17): prej tyre kuptohet se Pali arriti në Korint rreth viteve 49–51 pas Krishtit.

Duke marrë parasysh të gjitha ngjarjet që duhet të kenë ndodhur midis vdekjes së Jezusit dhe mbërritjes së Palit në Korint (përfshirë kthimin e Palit, udhëtimet e tij misionare, themelimin e kishës në Antioki, etj.), është e pamundur të vendoset ekzekutimi i Jezusit deri në vitin 36.
Data duhet të zhvendoset disa vite më herët.

Një studim i famshëm i botuar në revistën Nature⁴, nga Colin J. Humphreys dhe W. Graeme Waddington, përdori llogaritje astronomike dhe kalendarin hebraik të shekullit të parë për të përcaktuar datën e kryqëzimit.

Pas rindërtimit të fazave hënore midis viteve 26 dhe 36, përcaktimit të datës së 14 Nisanit (Pashkës), dhe identifikimit të viteve që përkonin me një të premte gjatë qeverisjes së Pilatit, studimi përfundoi se ekzistojnë vetëm dy data reale: 7 Prill, viti 30 dhe 3 Prill, viti 33. Edhe historiani Raymond E. Brown⁵ arriti në të njëjtin përfundim.

1.3. 7 Prill, viti 30

Midis dy datave, njëra në veçanti gëzon mbështetje më të madhe ndër studiuesit kryesorë.

Akademikë të shquar si Geza Vermes⁶ dhe Rainer Riesner⁷ në fakt favorizojnë 7 Prillin e vitit 30 pas Krishtit si datën më të mundshme.

Atyre u bashkohet edhe studiuesi i njohur amerikan i Biblës, J.P. Meier.

Në studimin e tij monumental mbi Jezusin historik, autori rindërton të gjitha arsyet historike (përfshirë fillimin e vitit të pesëmbëdhjetë të Tiberit, fillimin e shërbesës së Gjon Pagëzorit, kohëzgjatjen e shërbesës së Jezusit, vitet në të cilat 14 Nisan përkonte me një të enjte, etj.) përse shumica e studiuesve priren të identifikojnë 7 Prillin e vitit 30 pas Krishtit si ditën e vdekjes së Jezusit.⁸

Shumë studiues të tjerë arrijnë në të njëjtin përfundim, pavarësisht se mbajnë qëndrime të ndryshme për çështje të tjera. Ndër ta janë U. Holzmeister⁹, J. Blinzeler¹⁰, E. Ruckstuhl¹¹, J. Finegan¹² dhe S. Dockx¹³.

Nëse konsensusi akademik ka ndonjë vlerë, mbizotërimi i shumicës së specialistëve në favor të 7 Prillit të vitit 30 pas Krishtit është një faktor domethënës.

Në çdo rast, siç vëren studiuesi biblik J.P. Meier:

2. HISTORICITETI I KRYQËZIMIT TË JEZUSIT

Përcaktimi nëse kryqëzimi i Jezusit nën Poncius Pilatin ishte një ngjarje vërtet historike është mjaft i drejtpërdrejtë.

Në fakt, asnjë studiues nuk e ka mohuar ndonjëherë, madje as më skeptikët.

2.1 Konsensusi akademik

Studiuesi amerikan i Biblës J.P. Meier shqyrtoi çdo vepër mbi Jezusin historik, të shkruar si nga mbështetësit ashtu edhe nga kritikët, duke përfunduar: «Askush nuk e mohon faktin që Jezusi u ekzekutua me kryqëzim».¹⁵

Studiuesit biblikë Benjamin C.F. Shaw dhe Gary Habermas (Liberty University) gjithashtu arrijnë në përfundimin se deklaratat mbi vdekjen e Jezusit gjenden në mësimin më të hershëm të krishterë, dhe «ky material, përfshirë kryqëzimin, ka një bazë të fortë, siç pranohet gjerësisht nga pothuajse të gjithë studiuesit kritikë në gjithë spektrin akademik»¹⁶.

Edhe studiuesi gjerman Gerd Lüdemann (i njohur si ateist), autor i teorive të ndryshme dhe ndonjëherë të pazakonta alternative ndaj rrëfimeve të Ungjijve, u detyrua të pranojë se «fakti i vdekjes së Jezusit si pasojë e kryqëzimit është i padiskutueshëm, pavarësisht hipotezave për vdekje të dukshme apo mashtrim që nganjëherë propozohen. Nuk ka nevojë të diskutohet më tej»¹⁷.

Për studiuesin e shquar John Dominic Crossan (DePaul University), gjithashtu i njohur për qëndrimin e tij laik, «vdekja e Jezusit me kryqëzim nën Poncius Pilatin është po aq e sigurt sa çdo fakt historik mund të jetë».

Ka arsye të forta për këtë.

2.2 Kriteret historike të përmbushura

Kryqëzimi i Jezusit përmbush disa kritere që historianët përdorin për të vlerësuar autenticitetin e një ngjarjeje.

a) Kriteri i dallueshmërisë

Kriteri i parë historik i përmbushur është ai i dallueshmërisë.

Studiuesi agnostik B.D. Ehrman (University of North Carolina) shpjegon: «Është shumë e pamundur që ndjekësit më të hershëm të Jezusit, duke qenë hebrenj palestinezë, të kishin shpikur nga hiçi idenë e një Mesie të kryqëzuar».¹⁸

Asnjë hebre nuk priste një Mesia (shpëtimtar) të kryqëzuar.

Mesia pritej të shkatërronte armikun dhe të merrte vendin e tij në fron në Jerusalem, ku do të sundonte popullin e tij me autoritet, fisnikëri shpirtërore dhe drejtësi. Hebrenj të tjerë nuk imagjinonin as një sundimtar thjesht tokësor, por përkundrazi një figurë kozmike, një qenie e fuqishme engjëllore e dërguar nga Zoti për të asgjësuar armikun.

Nëse një e dhënë historike nuk mund të lidhet as me kontekstin kulturor në të cilin është rritur figura, as me interesat e komunitetit që shkroi tekstin pas vdekjes së tij, atëherë probabiliteti i autenticitetit të saj rritet ndjeshëm. Në të vërtetë, Ehrman shton: «Kriteri i dallueshmërisë është i përmbushur»¹⁹.

Nga vjen ideja e një Mesie të kryqëzuar? «Nga realiteti historik», përgjigjet studiuesi. Dhe «meqenëse askush nuk do ta kishte shpikur idenë e një Mesie të kryqëzuar, Jezusi duhet të ketë ekzistuar realisht, duhet të ketë ngjallur vërtet pritshmëri mesianike dhe duhet të ketë vdekur me të vërtetë në kryq»²⁰.

Është pothuajse «e pamundur të shpjegohet një Mesia i kryqëzuar në atë vend, në atë kohë, mes atyre njerëzve», përfundon studiuesi amerikan, «nëse nuk ka ekzistuar realisht një njeri me emrin Jezus që u kryqëzua»²¹.

Studiuesi biblik J.P. Meier (University of Notre Dame) është edhe më i prerë në këtë pikë: «Asnjë simbol më i tmerrshëm dhe më i neveritshëm» se kryqëzimi nuk mund t’i kishte ardhur ndër mend një hebreu.

«Imazhi tronditës dhe i neveritshëm i një krimineli të dënuar, të zhveshur, të detyruar të marrë mbi vete traun horizontal të kryqit dhe ta mbajë atë deri në vendin e ekzekutimit», vazhdon Meier, «nuk mund të ishte imagjinuar nga një hebre palestinez i shekullit të parë, i cili ishte tashmë tepër i familjarizuar me këtë lloj ekzekutimi»²².

Ja çfarë shkruan Donald Juel, studiues në Princeton Theological Seminary:

b) Kriteri i shumëdëshmisë

Kryqëzimi i Jezusit shfaqet në të gjitha traditat historike të pavarura: Ungjilli i Markut, burimet Mateu dhe Luka, Ungjilli i Gjonit, letrat e Palit, si dhe shkrimet e Jozefit dhe Tacitit.

Nëse izolojmë vetëm kryqëzimin, pa referencë ndaj Pilatit, ngjarja shfaqet gjithashtu në Letrën e Parë drejtuar Timoteut dhe në burime të tjera të pavarura: Letra e Parë e Pjetrit, Letra drejtuar Hebrenjve, etj.

Kështu, B.D. Ehrman (University of North Carolina) pohon se: «nëse mund të gjejmë tradita që janë dëshmuar në mënyrë të pavarur nga burime të shumta dhe që përmbushin kriterin e dallueshmërisë, mund të përfundojmë, me një nivel të lartë probabiliteti, se kemi të bëjmë me një rrëfim historik. Jezusi u kryqëzua».²⁴

Dhe përsëri:
«Fakti që Jezusi vdiq në kryq është pothuajse universal i dëshmuar si nga burimet më të hershme ashtu edhe nga ato të mëvonshme».²⁵

Gjithashtu J.P. Meier (University of Notre Dame) përfundon se ngjarja raportohet «jo vetëm nga shumica dërrmuese e autorëve të Dhiatës së Re, por edhe nga Jozefi dhe Taciti (kriteri i shumëdëshmisë së burimeve dhe formave)».²⁶

Studiuesi i shquar John Dominic Crossan (DePaul University), i njohur për qasjen e tij sekulare, thekson dëshmitë jashtëbiblike:

c) Kriteri i turpit

Së fundi, kryqëzimi i Jezusit përmbush gjithashtu një kriter të tretë që përdoret nga historianët: atë të turpit.

Një Mesia i kryqëzuar është një pretendim jashtëzakonisht i turpshëm për t’u shpallur, nëse synohet të konvertohen hebrenj dhe paganë. «Gjëja e fundit që Kisha do të kishte bërë», shpjegon J.P. Meier, «do të ishte të shpikte një skandal monumental».²⁸

Edhe B.D. Ehrman përdor kriterin e turpit në favor të historicitetit të kryqëzimit:

«Mohimi se Krishti u kryqëzua», shkruan Ehrman në një vend tjetër, «është si mohimi i Holokaustit».³⁰

Ai shton se, më shumë se thjesht një marrëzi, për hebrenjtë një Mesia i kryqëzuar «është një fyerje ndaj Zotit, një blasfemi. Kështu e pa edhe vetë Pali; për rrjedhojë, ai e përndiqte atë sekt të vogël hebrenjsh dhe përpiqej ta shkatërronte».³¹

Studiuesi biblik Mauro Pesce (University of Bologna) e përshkruan kryqëzimin si «një ndëshkim të egër dhe të turpshëm», të cilin antropologët e përcaktojnë si një ritual degradimi. I dënuari vritej, por më parë poshtërohej publikisht, i zhveshur nga çdo nder, në mënyrë që të zhdukej çdo vlerësim pozitiv shoqëror.

«Nuk mjaftonte të eliminohej fajtorin», shkruan Pesce, «ishte e nevojshme t’i tregohej gjithë komunitetit se veprimet dhe fjalët e tij meritonin të fshiheshin. Kushdo që vazhdonte të tregonte solidaritet me të dënuarin humbte çdo mundësi për sukses shoqëror».³²

Jo vetëm vdekja në kryq ishte e turpshme, por edhe gjithçka që ndodhi gjatë atyre orëve.

Pasi u tregua, historia e vdekjes së Jezusit u bë objekt talljeje për paganët, duke tërhequr përqeshjen e kundërshtarëve. Një Mesia që jo vetëm u kryqëzua, por që dukej sikur humbi edhe besimin, duke thirrur: «Zoti im, përse më ke braktisur?».

3. HISTORICITETI I VARRIMIT TË JEZUSIT

Krahasuar me kryqëzimin, historiciteti i varrimit të Jezusit – i realizuar përmes iniciativës së Jozefit nga Arimatea – është shumë më i debatuar brenda komunitetit akademik.

Studiues të ndryshëm mohojnë se Jezusi historik u varros realisht, të paktën sipas përshkrimit që gjendet në Ungjij.

Megjithatë, një numër i konsiderueshëm specialistësh nuk kanë dyshime për këtë, dhe për arsye të mirëbazuar. Jo vetëm që pohojnë autenticitetin historik të tij, por ndër vite kanë dhënë përgjigje edhe për të gjitha kundërshtimet e ngritura nga kolegët më skeptikë.

Këta përfaqësohen mirë nga B.D. Ehrman (University of North Carolina) dhe studiuesi John Dominic Crossan. Më poshtë do t’u përgjigjemi kundërshtimeve të tyre.

3.1 Argumente në favor të varrimit

Para se të trajtojmë kundërshtimet, le të theksojmë disa argumente të forta në favor të historicitetit të varrimit të Jezusit.

Një argument i fortë është mungesa e referencave kundërshtuese nga hebrenjtë dhe paganët e kohës.

Nëse Jezusi nuk do të ishte varrosur realisht, por do të ishte lënë i varur në kryq, i ngrënë nga kafshët e egra dhe më pas i hedhur në një varr të përbashkët, ky do të kishte qenë argumenti më i fortë dhe më bindës në dispozicion të autoriteteve hebraike dhe romake kur dishepujt filluan të pretendonin se varri ishte gjetur bosh.

Në të vërtetë, është jashtëzakonisht e vështirë të imagjinohet se dishepujt mund të kishin shpallur ringjalljen e Jezusit në Jerusalem nëse ai nuk do të ishte varrosur, ose nëse vendndodhja e saktë e varrit do të ishte e panjohur.

Një argument tjetër në favor të varrimit jepet në mënyrë të pavetëdijshme nga një prej studiuesve më skeptikë të kësaj ngjarjeje, i përmenduri Bart D. Ehrman (University of North Carolina).

Studiuesi ka argumentuar vazhdimisht se:
“nëse një histori shfaqet në shumë tradita të pavarura, ka shumë më tepër gjasa të vijë nga burimi parësor, nga jeta e Jezusit. Ky është i ashtuquajturi kriter i shumëdëshmisë. Përkundrazi, nëse një histori – për shembull një thënie apo një veprim i Jezusit – shfaqet vetëm në një burim, ajo nuk mund të marrë konfirmim të pavarur dhe për këtë arsye ka më pak gjasa të jetë autentike”.³³

Ndoshta, ndërsa shkruante këto fjalë, ai harroi se episodi i varrimit raportohet në mënyrë të pavarur jo vetëm në të katër Ungjijtë (Mt 27:57–61; Mk 15:42–47; Lk 23:50–56; Gjn 19:38–42), por edhe te Pali (1 Kor 15:3–5).

3.2 Kundërshtimi nga heshtja e Palit

Argumenti i parë kundër historicitetit të varrimit është mungesa e detajeve në kredon para-paline (domethënë ajo e trashëguar nga Pali nga komuniteti i hershëm i Jerusalemit) që gjendet në Letrën e Parë drejtuar Korintasve.

«Sepse ju përcolla, para së gjithash, atë që edhe unë kam marrë», shkruan Pali, «se Krishti vdiq për mëkatet tona sipas Shkrimeve, se u varros, se u ngjall ditën e tretë sipas Shkrimeve dhe se iu shfaq Kefës, pastaj të Dymbëdhjetëve» (1 Kor 15:3–5).

Ehrman shkruan:
“Nga Pali ne mësojmë thjesht se Jezusi ‘u varros’, jo nga kush. Dikush mund të pyesë pse. Do të kishte qenë shumë e lehtë të thuhej: ‘U varros nga Jozefi i Arimateas’: pse autori nuk e bëri këtë? Dyshimi im është se ai nuk dinte asgjë për këtë. Në asnjë nga shkrimet e tij të tjera Pali nuk e përmend Jozefin e Arimateas, dhe as nuk ndalet në rrethanat e varrimit të Jezusit”.³⁴

a) Përgjigje: Pali po përsërit një formulë kerygmatike

Para së gjithash, nëse Ehrman do të kishte të drejtë, ajo që do të vihej në dyshim do të ishte vetëm tradita që Jezusi u varros përmes ndërhyrjes së Jozefit nga Arimatea – sipas tij një shtesë e mëvonshme – jo aq vetë varrimi.

Në fakt, Craig Evans, profesor i Krishterimit të Hershëm në Houston Baptist University, komenton se “kur Pali thotë se Jezusi ‘u varros’, ai qartësisht ka në mendje një lloj varri”.³⁵

Për më tepër, në kredon para-paline të mësuar nga dishepujt në Jerusalem vetëm disa vite pas kryqëzimit, Pali citon një formulë besimi primitive dhe shumë të përmbledhur: “Krishti vdiq… u varros… u ringjall… u shfaq.” Kjo është një skemë tipike kerygmatike, jo një rrëfim historik i detajuar. Qëllimi i saj është të afirmojë faktet thelbësore, jo detajet narrative.

Në pasazhin e cituar, Pali nuk ndalet në detajet se si vdiq Jezusi (në kryq), as nuk përshkruan se si u ringjall apo çfarë ndodhi në momentet e para pas zbulimit të varrit bosh. Shprehja “u varros” shërben për të theksuar realitetin e vdekjes, jo për të përshkruar mënyrën e varrimit.

Pali nuk e përmend as Pilatin dhe nuk përmend as Marinë. A duhet atëherë të përfundojmë se ai nuk dinte asgjë për ta? Heshtja e Palit duket më tepër se vjen nga natyra e letrave të tij, të cilat janë të rastit dhe teologjike, jo biografi.

Siç do të shohim më vonë, varrimi nga Jozefi i Arimateas dëshmohet në mënyrë të pavarur në të katër Ungjijtë. Ai përmban gjithashtu një kriter të rëndësishëm turpi: ai ishte anëtar i Sinedrit, pra i vetë grupit që ishte përgjegjës për dënimin e Jezusit. Shpikja e një detaji të tillë do të kishte qenë kundër intuitës për komunitetin e hershëm të krishterë.

Për më tepër, vetë “kredoja” e shpallur nga Pali, që thotë se Jezusi “u ringjall ditën e tretë”, nënkupton që varri u gjet bosh. Kjo bie ndesh me kundërshtimin se Jezusi përfundoi në një varr të përbashkët pasi mbeti i varur në kryq gjatë natës.

3.3 Kundërshtimi lidhur me konfliktin me normat e kohës

Kundërshtimi i dytë i ngritur kundër historicitetit të varrimit është se ai do të binte në kundërshtim me normat e kohës.

Sipas të gjitha provave të disponueshme, argumenton B.D. Ehrman, trupat e kriminelëve zakonisht liheshin të kalbeshin për t’u ngrënë nga kafshët grabitqare dhe më pas hidheshin në varre të përbashkëta.³⁶

Është e vërtetë që hebrenjtë ndiqnin urdhrin biblik për të mos lënë trupat e kryqëzuar në kryq gjatë natës (“duhet ta varrosësh po atë ditë”, për të shmangur “ndotjen e tokës”³⁷), por Pilati ishte një njeri i pamëshirshëm dhe i dhunshëm, pa dhembshuri dhe pa respekt për ndjeshmëritë hebraike.

“A është e besueshme,” pyet studiuesi agnostik, “që, në përgjigje të kërkesës së sjellshme të një anëtari të këshillit hebre, ai do të kishte shkelur traditën dhe praktikën për të siguruar një varrim të denjë për një njeri të ekzekutuar në kryq? Sa mund të gjykojmë, përgjigjja është jo.”³⁸

Edhe një herë, përgjigjet e dhëna nga studiues të ndryshëm janë vendimtare.

b) Përgjigje: varrimi ishte norma

Helen Bond, specialiste në origjinat e krishterimit në University of Edinburgh dhe studiuese autoritative mbi Poncius Pilatin, shkruan se “Pilati, dhe ndoshta edhe guvernatorë të tjerë, herë pas here lironin shkelës të vegjël si një akt mirësie romake, veçanërisht gjatë një feste potencialisht të trazuar si Pashka hebraike”.³⁹

Një përgjigje e drejtpërdrejtë ka ardhur edhe nga Larry Hurtado, një studiues i shquar i Dhiatës së Re në University of Edinburgh.

Paraqitja e Ehrman-it, shkruan ai, “duket më shumë e dizajnuar për të sfiduar pretendimet e krishtera mbi varrin bosh sesa për të ofruar një analizë historike të balancuar të praktikave përkatëse të varrimit”.

Në të vërtetë, vazhdon Hurtado, studiuesi skeptik “nuk citon shembuj të pikëpamjes së lashtë hebraike sipas së cilës varrimi i të vdekurve – përfshirë kriminelët dhe sidomos ata që ishin kryqëzuar – ishte një detyrë fetare solemne⁴⁰. Ky shqetësim hebraik dëshmohet materialisht në të vetmet mbetje të njohura të një njeriu të kryqëzuar nga periudha romake, të cilat u gjetën të varrosura siç duhet në Giv’at Ha-Mivtar në Izrael”.⁴¹

Do t’i rikthehemi më poshtë këtij aspekti arkeologjik që lidhet me mbetjet e një njeriu të kryqëzuar.

Edhe Craig Evans (Houston Baptist University) i është përgjigjur Ehrman-it, duke hyrë në detaje edhe më të mëdha.

Së pari, ai pranon⁴² se në shkrimet e Horacit, Suetonit dhe Juvenalit ka raste ku individë të kryqëzuar liheshin të varur në kryq për t’u kalbur dhe për t’u copëtuar nga kafshët dhe zogjtë.

Megjithatë, ai mohon se kjo ishte norma, siç pretendon Ehrman.

Qindra hebrenj të kryqëzuar dhe të lënë të varur në kryqe jashtë mureve të Jerusalemit gjatë rrethimit të viteve 69–70 pas Krishtit nuk përfaqësonin praktikën e zakonshme në Palestinën romake.

Historiani hebre Jozefi raporton se në kohën e tij ata që “dënoheshin me kryqëzim” kryqëzoheshin nga romakët (jo nga autoritetet hebraike si Hasmonejtë). Megjithatë, ata “zbrisnin dhe varroseshin para perëndimit të diellit”⁴³, duke iu referuar ligjit të përmendur më sipër të Moisiut.

Shqetësimet për ruajtjen e pastërtisë së Jerusalemit dhe të tokës, si dhe detyrimi për të varrosur ata që dënoheshin me vdekje nga këshilli hebre (gjyqi i Jezusit u nis nga Sinedri), janë thelbësore për të kuptuar rolin e luajtur nga Jozefi i Arimateas.

Për shembull, filozofi hebre Filoni, në rrëfimin e tij mbi vdekjen e Flakut, guvernatorit të Egjiptit të emëruar në vitin 32 pas Krishtit, raporton se individët e kryqëzuar zbriteshin dhe trupat e tyre u dorëzoheshin të afërmve në mënyrë që të merrnin “varrimin dhe ritet e zakonshme”.⁴⁴

Evans sugjeron kështu se “ajo që është e rëndësishme në pasazhin mbi Flakun është se praktika romake, në rrethana të ndryshme, lejonte varrimin e të kryqëzuarve”.⁴⁵

Filoni i Aleksandrisë gjithashtu dëshmon se “nuk kishte shkelje të zakoneve nga mbretërit dhe perandorët”.⁴⁶

Në të vërtetë, “çdo burim që kemi tregon se” varrimi i atyre që dënoheshin me kryqëzim “ishte praktikë në Izrael, veçanërisht pranë Jerusalemit, në kohë paqeje”.⁴⁷

c) Përgjigje: romakët kujdeseshin për ruajtjen e paqes

Gjatë kohës së guvernatorëve romakë (6–66 pas Krishtit), këshilli hebre nuk kishte autoritet të ekzekutonte askënd: ai mund të jepte vetëm dënime me vdekje, duke ia lënë ekzekutimin autoritetit romak. Kjo raportohet si në Ungjillin e Gjonit («Nuk na lejohet të vrasim askënd», Gjn 18:31), ashtu edhe nga Jozefi.⁴⁸

Historiani hebre Jozefi dëshmon se romakët nuk kërkonin që “nënshtruarit e tyre të shkelin ligjet e tyre kombëtare”⁴⁹, duke shtuar se prokuratorët romakë që pasuan Agripën I, pra pas vdekjes së Jezusit, vazhduan të “përmbaheshin nga ndërhyrja në zakonet vendore dhe e mbanin kombin në paqe”⁵⁰—zakone që përfshinin edhe moslënien e një “trupi pa u varrosur”.⁵¹

Duke marrë parasysh që guvernatorët romakë në Izrael, veçanërisht pranë Jerusalemit, kryqëzonin rregullisht hebrenj, është e pamundur që ata ta kishin “mbajtur kombin në paqe” nëse do t’i kishin lënë trupat të varur në kryqe.

Arkeologu izraelit Shimon Gibson ka sfiduar hapur tezën se një hebre i kryqëzuar do të ishte hedhur në një varr të përbashkët pasi të zbritej nga kryqi.

“Në pjesë të tjera të Perandorisë Romake,” shton ai, “kjo mund të ketë qenë praktikë normale për kriminelët e klasave të ulëta dhe skllevërit, por është pak e mundshme që të jetë praktikuar në Jerusalem për shkak të ndjeshmërive fetare hebraike. E vërteta është se autoritetet romake donin të qëndronin në marrëdhënie të mira me Sinedrin dhe popullsinë lokale”.⁵²

I njëjti specialist, Craig Evans, përmend gjithashtu një episod ndriçues që lidhet me Poncius Pilatin, kur ai tentoi të vendoste në Jerusalem standarde romake që mbanin imazhe të perandorit.⁵³

Jozefi raporton ngjarjen, duke shpjeguar se ligji hebre ndalon krijimin e imazheve (Eksodi 20:4), dhe për këtë arsye guvernatorët e mëparshëm romakë nuk kishin sjellë kurrë të tilla në qytetin e shenjtë. Nga kjo mund të nxirret se guvernatorët romakë në përgjithësi respektonin ligjet dhe zakonet hebraike në Izrael.

Nëse Pilati do t’i kishte lënë trupat të varur në kryqe, duke ndotur kështu tokën, do të kishte pasur kryengritje të shumta. Është edhe më pak e mundshme që, në prag të Pashkës – një festë që përkujton çlirimin e Izraelit nga sundimi i huaj – Pilati të kishte dashur të provokonte popullsinë dhe të nxiste nacionalizmin hebre.

d) Përgjigje: romakët falnin të burgosurit

Mëshira romake dëshmohet gjithashtu nga burime të ndryshme.

Craig Evans kujton disa raste në të cilat romakët falnin të burgosur dhe, ndonjëherë, edhe ata që prisnin ekzekutimin, qoftë me kryqëzim apo me mjete të tjera.

Shembuj përfshijnë faljen e dhënë nga Septimius Vegetus, guvernator i Egjiptit, ndaj një burri të akuzuar për një krim të rëndë: “Ti e meritoje fshikullimin […] por unë të dorëzoj te turma”. ⁵⁴

Plini i Riu, guvernator i Bitinisë në Azinë e Vogël në fillim të shekullit të dytë, gjithashtu flet për lirimin e të burgosurve⁵⁵, ndërsa një mbishkrim nga Efesi raporton vendimin e prokonsullit të Azisë për të liruar të burgosur për shkak të protestave të banorëve të qytetit. Së fundi, historiani Livi përmend dispozita të veçanta me anë të të cilave u hiqeshin zinxhirët të burgosurve.

Veprimet e Herod Antipës ndaj Gjon Pagëzorit janë një tjetër element i qëndrueshëm: megjithëse ai u vra nga tetrarku, dishepujve të tij nuk iu mohua leja për të varrosur trupin.⁵⁶

Ekzistojnë gjithashtu dëshmi se drejtësia romake jo vetëm që lejonte varrimin e të ekzekutuarve, por në disa raste edhe e inkurajonte atë.

Në “Digesta”, një përmbledhje e madhe e ligjit romak, ka rekomandime të qarta që thonë se “trupat e atyre që janë dënuar me vdekje nuk duhet t’u mohohen të afërmve të tyre”, duke shtuar se Perandori August (63 p.e.s. – 14 e.s.) “ka thënë se ky rregull është zbatuar” dhe se “aktualisht, trupat e atyre që janë ndëshkuar varrosen kur kjo kërkohet dhe jepet leja”.⁵⁷

Jozefi, nga ana e tij, bën këtë kërkesë të qartë ndaj Titit, birit të Vespasianit, dhe i jepet leja.⁵⁸

Sigurisht, ndonjëherë romakët refuzonin të jepnin leje për varrim, veçanërisht për ata që dënoheshin për tradhti të lartë⁵⁹. Por norma në kohë paqeje dhe jashtë mureve të Jerusalemit ishte ndryshe dhe, siç vëren Evans, “duke marrë parasysh ndjeshmëritë dhe zakonet hebraike, varrimi do të pritej, madje do të kërkohej”.⁶⁰

Për më tepër, si Filoni ashtu edhe Jozefi deklarojnë se administrata romake në raste të ndryshme i përshtatej zakoneve hebraike në Palestinë, veçanërisht në kohë paqeje. Megjithatë, në kohë lufte gjithçka ndryshonte: kur Titi rrethoi Jerusalemin nga viti 69 deri në 70 pas Krishtit, mijëra hebrenj u kryqëzuan dhe shumë pak prej tyre u varrosën.

e) Përgjigje: dëshmitë arkeologjike

Së fundi, ekzistojnë edhe dëshmi arkeologjike që vërtetojnë varrimin e individëve të kryqëzuar në të njëjtën periudhë me Jezusin.

Po i referohemi zbulimit në vitin 1968 në Jerusalem të ossuarit të Yehohanan ben Hagkol, një hebre i shekullit të parë pas Krishtit.

Ky njeri ishte kryqëzuar në fund të viteve 20 pas Krishtit, pra gjatë administrimit të Pilatit, dhe ekzaminimi forensik i mbetjeve mbështet idenë se ai u kryqëzua me krahët e shtrirë, i varur në një tra horizontal.

Nëse këmbët e Yehohananit u thyen para vdekjes, shpjegon studiuesi Craig Evans⁶¹, atëherë rrjedh jo vetëm që ai u zbrit nga kryqi dhe u varros (siç tregohet nga zbulimi i mbetjeve të tij në një ossuar), por edhe që vdekja e tij u përshpejtua qëllimisht.

Arsyeja më e mundshme dhe më bindëse është se trupi duhej vendosur në një varr para perëndimit të diellit, siç urdhërohet në Ligjin e Moisiut (Ligji i Përtërirë 21:22–23) dhe sipas zakonit hebraik.

Ekziston gjithashtu një kundër-kundërshtim ndaj dëshmive arkeologjike.

Nëse varrimi i të ekzekutuarve ishte praktikë standarde romake, pyesin skeptikët, pse nuk janë gjetur më shumë skelete të individëve të kryqëzuar?

Ka dy përgjigje kryesore për këtë pyetje⁶²: e para është se pothuajse të gjitha kockat e gjetura nga koha e Jezusit janë të ruajtura dobët, veçanërisht ato më të voglat të duarve dhe këmbëve, të cilat janë më të dobishmet për të identifikuar kryqëzimin.

E dyta është se shumë viktima të kryqëzimit fshikulloheshin dhe më pas lidheshin në kryq, në vend që të gozhdoheshin. Prandaj, në këto raste, mbetjet skeletore nuk lejojnë identifikimin e traumës së kryqëzimit.

3.4 Kundërshtimi lidhur me Jozefin e Arimateas

Kundërshtimi i tretë përqendrohet te figura e Jozefit nga Arimatea, një anëtar i dalluar i Sinedrit.

Vihet në dukje se ungjilltari Mark shkruan se “i gjithë Sinedri” mori pjesë në gjyqin e Jezusit (jo vetëm disa anëtarë), duke përfshirë kështu edhe Jozefin e Arimateas ndër ata që e dënuan Jezusin me vdekje në mbrëmjen para se të kryqëzohej.

Prandaj, B.D. Ehrman pyet:
“Pse, pasi dënimi ishte zbatuar, ai do të merrte papritur rrezikun e konsiderueshëm për të kryer një akt mëshire dhe për t’i siguruar Jezusit një varrim të denjë?”⁶³

a) Përgjigje: përgjithësim retorik

Ehrman duhet ta dijë se në gjuhën biblike shprehja “e gjithë turma” ose “i gjithë populli” përdoret shpesh dhe rrallë ka kuptim në një sens strikt matematikor, sikur çdo individ i pranishëm të kishte folur.

Në Ungjij, ky lloj formulimi është shpesh një përgjithësim retorik, tipik i stilit semitik, i përdorur për të treguar turmën ose pjesën mbizotëruese të saj.

I njëjti fenomen shfaqet edhe në pasazhe të tjera të Ungjijve ku thuhet se “gjithë Judea” ose “të gjithë” dolën te Gjon Pagëzori (Mk 1:5), gjë që natyrisht nuk do të thotë se çdo banor ishte realisht i pranishëm.

Kur Marku thotë “i gjithë Sinedri”, kjo tregon se qëndrimi mbizotërues i anëtarëve të tij ishte në favor të dënimit, por kjo shprehje nuk nënkupton domosdoshmërisht se çdo individ ishte dakord.

b) Përgjigje: veprimi i Jozefit të Arimateas në përputhje me normat

Rrëfimet e Ungjijve lidhur me Jozefin e Arimateas janë gjithashtu plotësisht në përputhje me praktikën hebraike, të cilën, siç kemi parë, autoritetet romake në kohë paqeje zakonisht e respektonin.

Përgjigjja e Pilatit ndaj kërkesës së Jozefit, pasi verifikoi gjendjen e Jezusit (Mk 15:44), pasqyron praktikën standarde të zyrtarëve romakë. Nuk ka asgjë të parregullt në rrëfimin ungjillor ku një anëtar i Sinedrit kërkon leje për të marrë trupin e Jezusit dhe për t’i dhënë një varrim të denjë, në përputhje me zakonet hebraike të varrimit për të ekzekutuarit.

Për këtë arsye Jodi Magness, arkeologe hebreje dhe profesore e judaizmit të hershëm në University of North Carolina, deklaron:

Me këtë përgjigje, Magness synon të kundërshtojë pretendimin e studiuesit biblik John Dominic Crossan, i cili dyshon për varrimin e Jezusit të Nazaretit.

Në një rast tjetër, Magness përsërit se “nuk ka nevojë të supozohet se rrëfimet ungjillore për Jozefin e Arimateas që i siguron Jezusit një vend në varrin e familjes së tij janë legjendare ose apologjetike. Përkundrazi, rrëfimet e Ungjijve për varrimin e Jezusit duken në masë të madhe në përputhje me dëshmitë arkeologjike”.⁶⁵

E njëjta pikëpamje ndahet edhe nga Johann Cook, profesor emeritus i Gjuhëve Semitike të Lashta në Stellenbosch University, i cili gjithashtu përfundon se rrëfimi mbi Jozefin e Arimateas dhe varrimin e Jezusit është në përputhje me arkeologjinë dhe me ligjet hebraike të varrimit. ⁶⁶

c) Përgjigje: e pamundur të shpiket Jozefi i Arimateas

Duke u përqendruar te figura e Jozefit të Arimateas, shohim se lidhja e tij me një qytet të panjohur, pa rëndësi teologjike apo historike, në fakt forcon besueshmërinë historike të rrëfimit. Kjo përmbush kriterin e dallueshmërisë.

Kjo është shprehur qartë nga Raymond Brown, profesor emeritus në Union Theological Seminary në New York:

Ekziston edhe një kundër-kundërshtim në këtë rast.

Teologu (ateist) Gerd Lüdemann pranon se do të ishte “e tepruar” të mohohej historiciteti i varrimit nga Jozefi i Arimateas⁶⁸, por kundërshton se Ungjijtë e mëvonshëm kanë tendencë ta lartësojnë Jozefin, duke e quajtur “një njeri i mirë dhe i drejtë” (Lk 23:50) ose “një dishepull” (Gjn 19:38).

Kjo mund të jetë e vërtetë, por nuk duket një arsye e mjaftueshme për të mohuar autenticitetin historik të burimit para-Markian.

Nëse roli i tij në varrimin e Jezusit nuk mund të mohohet, kjo është pikërisht sepse askush nuk do të kishte pritur një iniciativë të tillë nga një anëtar i Sinedrit; prandaj Luka dhe Gjoni përfundojnë se ai duhet të ketë qenë një njeri i mirë ose një dishepull i fshehtë i Jezusit.

4. PËRFUNDIM

Si përfundim, analiza e burimeve historike – si ato të krishtera ashtu edhe ato jashtëbiblike – tregon me një qartësi të konsiderueshme se kryqëzimi i Jezusit nën Poncius Pilatin është një fakt pothuajse i padiskutueshëm, i mbështetur nga një konsensus i gjerë akademik dhe nga kritere të forta historike si shumëdëshmia, dallueshmëria dhe turpi.

Sa i përket varrimit, debati është më i nuancuar, por kundërshtimet kryesore – nga heshtja e Palit deri te praktikat e supozuara romake në kundërshtim – gjejnë përgjigje bindëse në dritën e kontekstit historik, zakoneve hebraike dhe dëshmive të lashta.

Në veçanti, përputhja e burimeve ungjillore, referenca pauline dhe mungesa e traditave alternative të besueshme forcojnë hipotezën e një varrimi real dhe të identifikueshëm.

Duke dalluar midis niveleve të ndryshme të pajtimit akademik, tabloja e përgjithshme që del nga kërkimi historik bashkëkohor është koherente: Jezusi u kryqëzua realisht dhe, me një probabilitet shumë të lartë, u varros në një mënyrë që përputhet me atë që raportohet në Ungjij.

Një përfundim që, larg së qeni rezultat i leximeve konfesionale, mbështetet në një shqyrtim kritik të burimeve të përbashkëta nga studiues me perspektiva shumë të ndryshme.

Burimi: The Crucifixion and Burial of Jesus: The Historical Evidence – UCCR

—–

1. Jewish Antiquities, 18.89 ↩︎
2. G. Barbaglio, “Jesus, the Jew of Galilee”, EDB 2002, p. 85 ↩︎
3. Jewish Antiquities, 18.3.3/63 ↩︎
4. Dating the Crucifixion, Nature, vol. 306 (1983), pp. 743–746 ↩︎
5. R.E. Brown, “The Death of the Messiah”, 1994 ↩︎
6. “Jesus the Jew: A Historian’s Reading of the Gospels”, 1973 ↩︎
7. “Paul’s Early Period: Chronology, Mission Strategy, Theology”, 1998 ↩︎
8. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus”, 2008, pp. 356–361, 403, 404 ↩︎
9. “Chronologia Vitae Christi”, Pontifical Biblical Institute 1993, pp. 205–215 ↩︎
10. “The Trial of Jesus”, 2001, pp. 89–97 ↩︎
11. “Chronology of the Last Days of Jesus”, pp. 1–9 ↩︎
12. “Handbook of Biblical Chronology”, Hendrickson 2015, pp. 298–301 ↩︎
13. “Chronologies néotestamentaires et vie de l’Église primitive”, Éditions Peeters 1984, pp. 9–10 ↩︎
14. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus”, 2008, p. 403 ↩︎
15. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. Companions and Competitors”, vol. 3, Queriniana 2003, p. 159 ↩︎
16. B.C.F. Shaw, G. Habermas, “Crucifixion in the Ancient World: A Historical Analysis”, Eleutheria 2021, p. 11 ↩︎
17. G. Ludemann, “The Resurrection of Jesus Christ: A Historical Inquiry”, Prometheus 2004, p. 50 ↩︎
18. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 190 ↩︎
19. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 190 ↩︎
20. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 166 ↩︎
21. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 171 ↩︎
22. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. Companions and Competitors”, vol. 3, Queriniana 2003, pp. 93–94 ↩︎
23. D.H. Juel, “The Trial and Death of the Historical Jesus”, St. Paul Minnesota: Word and World Luther Seminary, 1997, p. 105 ↩︎
24. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, pp. 190–191 ↩︎
25. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 164 ↩︎
26. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. Companions and Competitors”, vol. 3, Queriniana 2003, p. 159 ↩︎
27. J.D. Crossan, Jesus: A Revolutionary Biography, HarperSanFrancisco 1994, p. 45 ↩︎
28. J.P. Meier, “A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus. Companions and Competitors”, vol. 3, Queriniana 2003, p. 159 ↩︎
29. B.D. Ehrman, “The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings”, Oxford University Press 2004, pp. 221–222 ↩︎
30. B.D. Ehrman, interview with Reginald V. Finley Sr., “Who Changed The New Testament and Why”, The Infidel Guy Show 2008 ↩︎
31. B.D. Ehrman, Did Jesus Exist?, HarperCollins Publishers 2013, p. 165 ↩︎
32. M. Pesce and C. Augias, “Inchiesta su Gesù”, Mondadori 2006, p. 54 ↩︎
33. B.D. Ehrman, “How Jesus Became God. The Exaltation of a Jewish Preacher from Galilee”, HarperOne 2014, p. 80 ↩︎
34. B.D. Ehrman, “How Jesus Became God”, HarperOne 2014, p. 114 ↩︎
35. C. Evans, N.T. Wright, “Jesus, the Final Days”, SPCK 2009, p. 48 ↩︎
36. B.D. Ehrman, “How Jesus Became God”, HarperOne 2014, pp. 125–128 ↩︎
37. Deuteronomy, 21 ↩︎
38. B.D. Ehrman, “How Jesus Became God”, HarperOne 2014, pp. 128–129 ↩︎
39. H.K. Bond, “Pontius Pilate in History and Interpretation”, Cambridge University Press 1998, pp. 199, 200 ↩︎
40. e.g., Tobit 1:16–18; Josephus, “Jewish War”, 4.317 ↩︎
41. L. Hurtado, “Honoring the Son. Jesus in Earliest Christian Devotional Practice”, Lexham Press 2018, p. 57 ↩︎
42. in M. Bird et al., “How God Became Jesus”, Zondervan 2014, pp. 78–80 ↩︎
43. “Jewish War”, 4.317 ↩︎
44. “Flaccus”, 83 ↩︎
45. in M. Bird et al., “How God Became Jesus”, Zondervan 2014, pp. 80 ↩︎
46. “Embassy to Gaius”, 300 ↩︎
47. in M. Bird et al., “How God Became Jesus”, Zondervan 2014, pp. 85 ↩︎
48. “Jewish War”, 2.117 ↩︎
49. J. Josephus, “Against Apion”, 2.73 ↩︎
50. J. Josephus, “Jewish War”, 2.220 ↩︎
51. J. Josephus, “Against Apion”, 2.211 ↩︎
52. S. Gibson, “The Final Days of Jesus: The Archaeological Evidence”, HarperOne 2009, p. 52 ↩︎
53. Josephus, “Antiquities” 18.55–59 ↩︎
54. from “Papyrus Florence” 61, lines 59–60 and 64 ↩︎
55. “Letters”, 10:31 ↩︎
56. Mk 6:14–29; Josephus, “Antiquities of the Jews”, 18.119 ↩︎
57. “Digesta”, 48.24.1 ↩︎
58. Suetonius, Lives of the Caesars, Book VIII, 420–21 ↩︎
59. “Digesta”, 48.24.1 ↩︎
60. in M. Bird et al., “How God Became Jesus. The Real Origins of Belief in Jesus’ Divine Nature. A Response to Bart D. Ehrman”, Zondervan 2014, p. 82 ↩︎
61. in M. Bird et al., “How God Became Jesus. The Real Origins of Belief in Jesus’ Divine Nature. A Response to Bart D. Ehrman”, Zondervan 2014, pp. 88–92 ↩︎
62. C. Evans, N.T. Wright, “The Final Days of Jesus”, San Paolo 2010, p. 48 ↩︎
63. B.D. Ehrman, “How Jesus Became God”, Nessun Dogma 2017, pp. 121–125 ↩︎
64. J. Magness, “What Did Jesus’ Tomb Look Like?“, www.centerforisrael.com ↩︎
65. J. Magness, “Stone and Dung, Oil and Spit: Jewish Daily Life in the Time of Jesus”, Eerdmans 2011, p. 171 ↩︎
66. J.G. Cook, “Crucifixion and Burial”, NTS 57 (2011), pp. 193–213 ↩︎
67. R. Brown, “The Death of the Messiah”, 2 vols., Garden City 1994, pp. 1240–1241 ↩︎
68. G. Lüdemann, “Resurrection of Jesus”, Prometheus Books 2004, p. 207 ↩︎