Me 14 mars 2026 ndërroi jetë në moshën 96-vjeçare filozofi dhe sociologu gjerman Jürgen Habermas, një nga mendjet më të rëndësishme të Evropës pas Luftës së Dytë Botërore dhe përfaqësuesi i fundit i madh i Shkollës së Frankfurtit. Ai u nda nga jeta në Starnberg, në jug të Gjermanisë.

Habermas ishte një mendimtar laik, që e përkufizonte veten si “ateist metodik”. Megjithatë, një pjesë e konsiderueshme e reflektimit të tij filozofik u përqendrua pikërisht te raporti ndërmjet arsyes moderne dhe fesë, një tension që ai nuk arriti kurrë ta zgjidhë plotësisht, por që e trajtoi me një ndershmëri të rrallë.

“Nuk kemi alternativë ndaj krishterimit”

Në një intervistë të vitit 2004, Habermas formuloi një tezë që bie ndesh me shumë prej supozimeve të modernitetit sekular:

Ai ishte i qartë, moderniteti nuk ka prodhuar një themel të ri moral; ai ka sekularizuar një themel ekzistues. Dhe për këtë arsye, sipas tij, nuk ekziston ende një alternativë reale përtej kësaj trashëgimie, vetëm retorikë postmoderne pa peshë normative.

Në të njëjtën linjë, duke cituar Benedetto Croce, ai pohonte se pa krishterimin nuk mund të kuptohet as Evropa dhe as vetë qytetërimi perëndimor.

Një modernitet me boshllëk moral

Megjithëse projekti i tij filozofik synonte të ndërtonte një bazë laike për shtetin liberal-demokratik, Habermas e pa qartë se kjo bazë lë një boshllëk etik.

Në dialogun e tij të famshëm me kardinalin Joseph Ratzinger (2004), ai pranoi se arsyeja, e vetme, ka vështirësi serioze për të prodhuar norma të qëndrueshme morale, një problem që filozofia e kishte njohur që nga David Hume.

Ai shkoi edhe më tej: një shoqëri që mbështetet vetëm në racionalitetin sekular rrezikon të ftohet, të humbasë dimensionin e drejtësisë dhe madje të rrëshqasë drejt një forme egoizmi sistemik.

Në këtë kuptim, ai vërejti një paradoks historik, edhe lëvizjet revolucionare që pretendonin të ishin kundër krishterimit, në thelb ushqeheshin nga kategoritë morale që vetë krishterimi kishte formuar, si përgjegjësia, emancipimi apo ideja e historisë.

Feja si burim që arsyeja nuk mund ta zëvendësojë

Habermas mbeti kritik ndaj fesë, sidomos për shkak të vështirësisë së saj për t’u përkthyer plotësisht në gjuhën universale të arsyes. Por kjo nuk e pengoi të pranonte se moderniteti ka nevojë për një aleancë me trashëgiminë fetare.

Ai paralajmëroi për rrezikun e një arsyeje që shkatërron vetveten, qoftë në formën e relativizmit postmodern, qoftë në reduktimin scientistik të realitetit.

Zgjidhja që ai propozoi nuk ishte kthimi i thjeshtë te feja, por një bashkëpunim kritik ndërmjet arsyes dhe besimit, në mënyrë që arsyeja moderne të mos dorëzohet përballë krizës së saj të brendshme.

Debati me Ratzinger dhe kufijtë e racionalizmit sekular

Habermas kërkonte që feja të hynte në hapësirën publike vetëm nëse përkthehej në terma të pranueshëm për arsyen sekulare. Kjo pikë u kritikua fort nga kardinali Camillo Ruini, i cili vuri në dukje një tension të thellë:

“Nëse feja duhet të heqë dorë nga dimensioni i saj transcendent për të marrë pjesë në debat, atëherë ajo reduktohet dhe humbet vetë natyrën e saj.“

Ruini theksoi gjithashtu se Habermas nuk e kishte kapur plotësisht risinë e krishterimit: Zoti biblik nuk është thjesht një parim moral apo racional, por një Zot personal që hyn në histori dhe vepron në të.

Një paralajmërim për kohën tonë

Trashëgimia e Habermasit nuk qëndron te zgjidhjet përfundimtare, por te diagnoza që ai ofroi.

Ai ishte një filozof laik që pa qartë atë që shumë shoqëri sot refuzojnë ta pranojnë: një modernitet i shkëputur nga rrënjët e tij morale nuk qëndron gjatë.

Në përpjekjen e tij për të ndërtuar një urë mes arsyes dhe besimit, Habermas mbetet një nga zërat më të ndershëm të filozofisë bashkëkohore, një dëshmitar i faktit se Perëndimi nuk mund të kuptohet, e aq më pak të mbijetojë, duke mohuar burimin e vet.