Pal Engjëlli dhe Formula e Pagëzimit e vitit 1462: kur shqipja hyri në dokumentin e historisë

Më 8 nëntor 1462, në një kohë kur Arbëria jetonte mes luftës, pasigurisë dhe kërcënimit të vazhdueshëm osman, kryeipeshkvi i Durrësit Pal Engjëlli hartoi një dokument kishtar në latinisht. Nuk ishte poemë, as kronikë heroike dhe as traktat për kombin. Ishte një tekst normativ e baritor, i lidhur me organizimin e jetës së Kishës dhe me nevojat konkrete të besimtarëve. Por brenda atij dokumenti latin shfaqet një fjali në gjuhën e popullit: “Vnte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit” – në shqipen e sotme, “Unë të pagëzoj në emër të Atit, të Birit dhe të Shpirtit të Shenjtë”. Ajo fjali e shkurtër është dëshmia më e hershme e padiskutueshme e shqipes së shkruar që ka mbërritur deri te ne me një datë të sigurt.

Riprodhim i pjesës së dorëshkrimit ku gjendet Formula e Pagëzimit.

Ky dallim është i rëndësishëm. Formula e vitit 1462 nuk provon se shqiptarët filluan të shkruanin gjuhën e tyre atë ditë. Një dëshmi e vitit 1332, e njohur si Directorium ad passagium faciendum, pohon se shqiptarët kishin një gjuhë të ndryshme nga latinishtja dhe përdornin shkronjat latine në librat e tyre; studiuesit, megjithatë, janë të kujdesshëm sepse pasazhi nuk na lejon të dimë me siguri nëse këta libra ishin shkruar në shqip apo në latinisht. Prandaj, Formula e Pagëzimit duhet quajtur jo “momenti kur u shpik shqipja e shkruar”, por dëshmia e parë e padiskutueshme dhe e datuar e shqipes së shkruar që njihet sot. Kjo formulë metodologjike është edhe më e fortë historikisht, sepse nuk ka nevojë për ekzagjerim.

Por përse një kryeipeshkop do të vendoste papritur një fjali shqip brenda një dokumenti latin? Pikërisht këtu historia bëhet më interesante. Dokumenti lidhej me një vizitë baritore dhe me udhëzime për administrimin e sakramenteve. Në rrethana rreziku, sidomos kur një foshnjë ishte në rrezik vdekjeje dhe prifti nuk mund të mbërrinte, besimtarët duhej të dinin formulën e pagëzimit. Latinishtja ishte gjuha e dokumentit dhe e administratës kishtare; por në çastin kur sakramenti duhej të bëhej i kuptueshëm për njeriun e zakonshëm, Pal Engjëlli kalon në gjuhën që ai njeri fliste. Shqipja hyn në dokument jo si stoli, por si mjet pastoral: fjala duhej kuptuar, mbajtur mend dhe thënë drejt.

Kjo e ndryshon mënyrën se si duhet lexuar Formula. Nga një këndvështrim i krishterë, rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te fakti se është shqip; rëndësia qëndron edhe te ajo që shqipja po thotë. Dëshmia më e vjetër e padiskutueshme që na ka mbijetuar nuk është një urdhër ushtarak, një kontratë tregtare apo një deklaratë pushteti. Është një fjali trinitare. Brenda saj ndodhen Ati, Biri dhe Shpirti i Shenjtë; pra, gjuha shqipe shfaqet në dokumentin e historisë duke bartur një formulë të fesë së krishterë. Kjo nuk do të thotë se identiteti shqiptar mund të reduktohet te një fe, aq më pak se Shqipëria moderne duhet lexuar sikur të ishte identike me Arbërinë e shekullit XV. Do të thotë diçka më të kufizuar dhe historikisht më të mbrojtshme: në historinë e hershme të dokumentimit të shqipes, institucionet, praktika dhe kultura e krishterë luajtën një rol themelor.

Vetë Pal Engjëlli është më kompleks sesa figura e një kleriku që rastësisht shkroi një fjali shqip. Ai vinte nga mjedisi i Drishtit, një nga qendrat e rëndësishme urbane dhe kishtare të Arbërisë veriore. Historiografia tradicionale shqiptare e vendos lindjen e tij rreth vitit 1417, por data nuk është plotësisht e sigurt; studimet moderne kanë vënë në dukje se dëshmitë dokumentare të sigurta për veprimtarinë e tij shfaqen vetëm në mesin e viteve 1450. Në dokumentet veneciane ai del si njeri i arsimuar në teologji, klerik i Drishtit dhe më pas si figurë gjithnjë e më e rëndësishme e hierarkisë kishtare. Deri në fillim të viteve 1460 e gjejmë tashmë në pozitën e kryeipeshkvit të Durrësit.

Ai ishte gjithashtu pjesë e botës politike të Gjergj Kastriotit. Burimet e mëvonshme dhe studimet e dokumenteve veneciane e paraqesin Pal Engjëllin si këshilltar, ndërmjetës dhe diplomat në rrjetin politik të Skënderbeut. Marin Barleti, duke shkruar disa dekada më vonë, e përshkruan si njeri me kulturë të gjerë, i formuar në literaturën e shenjtë dhe humane dhe i çmuar për maturinë e tij. Historiografia moderne, sidomos puna e historianit Oliver Jens Schmitt mbi dokumentacionin venecian, e ka trajtuar rolin e Pal Engjëllit brenda diplomacisë anti-osmane dhe marrëdhënieve të Arbërisë me Venedikun, Italinë dhe Selinë e Shenjtë. Kështu, përpara nesh nuk është vetëm një autor i historisë së gjuhës, por një figurë që lëvizte njëkohësisht midis altarit dhe kancelarisë diplomatike.

Kjo ndërthurje ishte karakteristike për shekullin XV. Sot jemi mësuar t’i ndajmë kategoritë: kleriku merret me fenë, diplomati me shtetin, intelektuali me kulturën. Në Arbërinë e kohës së Skënderbeut këto kufij ishin shumë më të depërtueshëm. Një kryeipeshkop mund të ishte njëkohësisht autoritet shpirtëror, njeri i arsimuar, negociator politik dhe pjesëtar i elitës lokale. Pal Engjëlli duhet kuptuar pikërisht në këtë botë, jo përmes konceptit të shekullit XIX të “intelektualit kombëtar”. Ta quash thjesht “patriot” në kuptimin modern rrezikon të fshehë më shumë sesa shpjegon. Ai jetonte para nacionalizmit shqiptar; por jetonte në një shoqëri që kishte institucione, gjuhë, elita, kujtesë dhe vetëdije komunitare shumë përpara krijimit të shtetit kombëtar.

Një dokument tjetër e vendos Pal Engjëllin në zemër të kësaj kulture urbane e kishtare: Statutet e Katedrales së Drishtit. Studimet mbi dorëshkrimin tregojnë se statutet rregullonin jetën dhe organizimin e klerit të katedrales, ndërsa Pal Engjëlli kishte rol në konfirmimin dhe sistemimin e tyre. Kopja që njihet sot është e vitit 1468 dhe përmban edhe një miniaturë të kryeipeshkvit, me mitër dhe shkop baritor. Historiani Edmond Malaj e trajton këtë dorëshkrim si burim të rëndësishëm për organizimin e jetës kishtare të Drishtit dhe për kulturën urbane mesjetare shqiptare.

Nëse Formula e Pagëzimit na jep zërin e gjuhës, Statutet na japin institucionin që qëndronte pas saj. Ky është një dimension që shpesh humbet kur historia e shqipes tregohet vetëm si vijë kronologjike – Pal Engjëlli, pastaj Buzuku, Matrënga, Budi, Bardhi, Bogdani. Pas këtyre emrave qëndronte një botë konkrete: dioqeza, katedrale, famulli, shkolla kishtare, skribë, noterë, liturgji, rrjete me Romën dhe qytetet italiane, komunitete që duhej të administronin martesën, pagëzimin, pronën, vdekjen dhe jetën e përditshme. Shkrimi nuk lind në vakum. Ai ka nevojë për institucione që ta përdorin, ta ruajnë dhe ta transmetojnë.

Edhe historia moderne e zbulimit të Formulës është domethënëse. Dorëshkrimi u identifikua në Biblioteca Medicea Laurenziana të Firences nga historiani rumun Nicolae Iorga dhe u bë i njohur përmes botimit të tij më 1915, në vëllimin e katërt të Notes et extraits pour servir à l’histoire des croisades au XVe siècle. Pra, ndërmjet vitit 1462 dhe rikthimit të kësaj fjalie në vetëdijen kulturore shqiptare kaluan më shumë se katër shekuj. Dokumenti ekzistonte, por shqiptarët modernë ende nuk e dinin se aty, mes faqeve latine të një kodeksi të ruajtur në Firence, ndodhej një nga dëshmitë më të rëndësishme të historisë së gjuhës së tyre.

Kjo është ndoshta edhe ironia më e bukur e historisë së Pal Engjëllit. Ai nuk shkroi Formulën që një ditë të vendosej në tekstet shkollore. Nuk po përpiqej të themelonte letërsinë shqiptare. As nuk mund ta dinte se, pesë shekuj më vonë, filologët do të analizonin çdo shkronjë të asaj fjalie. Qëllimi i tij ishte shumë më i menjëhershëm, një fëmijë në rrezik, një familje larg priftit, një besimtar që duhej të dinte çfarë të thoshte. Pikërisht për këtë arsye dokumenti ka peshë të veçantë. Gjuha nuk hyn në histori për shkak të një programi abstrakt; hyn sepse duhej t’i shërbente një njeriu.

Dhe këtu Pal Engjëlli fiton rëndësi edhe për një lexim të identitetit shqiptar nga perspektiva e krishterë. Krishterimi nuk shfaqet vetëm si një element i importuar nga jashtë apo si një etiketë konfesionale e vendosur mbi një popullsi. Në këtë rast ai është pjesë e mekanizmit që e bëri gjuhën vendase të nevojshme në dokument. Liturgjia universale e Kishës ishte latine; njeriu konkret përpara Pal Engjëllit fliste shqip. Midis universales dhe lokales u desh një urë. Ajo urë ishte gjuha.

Megjithatë, kjo histori nuk duhet kthyer në një argument të thjeshtuar sipas të cilit “shqiptari është domosdoshmërisht i krishterë”. Shekujt që pasuan prodhuan një realitet shqiptar shumëkonfesional, me katolikë, ortodoksë, myslimanë sunitë, bektashinj dhe forma të ndryshme të jetës sekulare. Një histori serioze e identitetit shqiptar duhet ta marrë të gjithë këtë realitet siç është. Por pluralizmi i mëvonshëm nuk kërkon që të harrohet një fakt më i hershëm: dëshmia e parë e padiskutueshme e shqipes së shkruar që zotërojmë sot ka lindur brenda jetës së Kishës dhe për një nevojë sakramentale.

Pal Engjëlli mbetet, për këtë arsye, në një pikë ku takohen disa histori njëherësh: historia e krishterimit shqiptar, historia e gjuhës shqipe, historia politike e epokës së Skënderbeut dhe historia e marrëdhënieve të Arbërisë me Europën perëndimore. Nëse e lexojmë vetëm si “autorin e Formulës së Pagëzimit”, e zvogëlojmë. Nëse e kthejmë në një simbol nacionalist të shekullit XIX para kohe, e shtrembërojmë. Figura reale është më interesante: një prelat mesjetar arbëror që, ndërsa përpiqej të ruante jetën e Kishës dhe të komunitetit të tij në një epokë të trazuar, la pas një fjali që do të mbijetonte më gjatë se shumë prej mbretërive, aleancave dhe luftërave të kohës së tij.

Nga gjithë korrespondenca diplomatike, titujt kishtarë dhe përplasjet politike të shekullit XV, kujtesa shqiptare ruan prej Pal Engjëllit sidomos disa fjalë të thjeshta me rëndësi qëndrore teologjike: Ati, Biri, Shpirti i Shenjtë. Ndoshta sepse historia e gjuhës nuk fillon gjithmonë me zhurmën e betejës. Ndonjëherë fillon në heshtjen e një kishe, me një fjali që duhet t’i thuhet një fëmije.

Referenca kryesore

Nicolae Iorga, Notes et extraits pour servir à l’histoire des croisades au XVe siècle, Série IV, 1453–1476, Académie Roumaine, Bucarest, 1915. Ky është botimi historik përmes të cilit dokumenti i Pal Engjëllit hyri në studimet moderne.
Oliver Jens Schmitt, “Paul Angelos, Erzbischof von Durazzo und seine Bedeutung für den Türkenkampf Skanderbegs”
University of Texas at Austin, Linguistics Research Center, “Introduction to Albanian — Earliest Attestations of the Albanian Language”. Burim akademik i dobishëm për vendosjen e Formulës së vitit 1462 në historinë dokumentare të shqipes.
The Balkan Languages, Cambridge University Press, për historinë gjuhësore të shqipes dhe faktin se dëshmia e saj e dokumentuar fillon me Formulën e Pagëzimit të vitit 1462.
Mikel Prennushi, “Arqipeshkvi Pal Engjëlli (1417–1470), humanist i shquar shqiptar dhe bashkëpunëtor i afërt i Skënderbeut”, botuar në platformën akademike Albanica/PHOENIX, për historiografinë shqiptare mbi jetën dhe veprimtarinë e tij.
Vatican News, dokumentacion mbi Formulën e Pagëzimit, vendndodhjen e dorëshkrimit dhe kontekstin e vizitës baritore.