Një njeri përtej kategorive

Paul Tillich ishte një socialist fetar dhe një teolog jashtëzakonisht i mprehtë, i cili e vendosi dyshimin në qendër të mendimit të tij.

Shkruan: Ted Farris (nipi i Tillich)

Kujtimet e mia për gjyshin tim lidhen kryesisht me vizitat e fëmijërisë në vilën verore të gjyshërve të mi në East Hampton, gjatë viteve ’50 dhe ’60. Fshati, me plazhet e tij madhështore të Atlantikut në bregun jugor të Long Island-it, tashmë ishte shndërruar në një vend grumbullimi veror intelektual dhe artistik për akademikë, shkrimtarë dhe artistë evropianë të zhvendosur nga Lufta e Dytë Botërore. Dhe gjyshi im, i cili kishte një jetë shoqërore aktive, i numëronte shumë prej tyre ndër miqtë e tij.

Gjyshja ime, Hannah (ose “Oma”, siç e thërrisnim ne), e bënte shumë të qartë se koha e shenjtë e të shoqit për të shkruar, nga ora 8:00 deri në 11:00 të paradites, ishte e paprekshme; ajo e mbronte atë nga zhurma dhe shpërqendrimet fëminore që unë dhe motra ime më e vogël i sillnim. Në mbrëmje, ai kryesonte darka ose pritje me kokteje për miq dhe të njohur nga komuniteti akademik dhe artistik i asaj që sot quhet Hamptons. Herë pas here, gjyshi im më ftonte në një lojë shahu, të cilën, për arsye të pashpjegueshme, gjithmonë e humbja. Nuk pata kurrë mundësinë të bisedoja me të për filozofi, pasi ai vdiq kur unë isha 13 vjeç, por bisedat gjatë darkës në familjen Tillich ishin të pasura me ide, ngjarje politike dhe me veprat e shkrimtarëve dhe artistëve për të cilët do të mësoja vetëm shumë më vonë.

Tillich ishte ndër grupin e parë të profesorëve dhe profesori i parë johebre që u pushua nga puna nga Hitleri për shkak të kundërshtimit të nazizmit. Nazistët e ndaluan librin e tij Vendimi Socialist (The Socialist Decision, 1933) dhe e dogjën atë në zjarrin e djegieve naziste të librave. Në fund të vitit 1933, ai u largua nga Gjermania së bashku me familjen e tij drejt Shteteve të Bashkuara, ku u konsolidua si intelektual publik, duke mbajtur fillimisht poste si profesor filozofie në Union Theological Seminary në Nju Jork, më pas si profesor universitar në Harvard, dhe në fund si profesor teologjie në Shkollën e Teologjisë të Universitetit të Chicago-s. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Tillich realizoi transmetime radiofonike kundër regjimit nazist për Departamentin e Shtetit të SHBA-së dhe ndihmoi intelektualë evropianë të emigronin në Shtetet e Bashkuara. Në vitet ’40, ai shërbeu si kryetar i Këshillit për një Gjermani Demokratike. Falë interesimit të magnatit të medias Henry Luce dhe bashkëshortes së tij Clare Boothe Luce, Tillich u shfaq në kopertinën e revistës Time në mars të vitit 1959 dhe ishte folësi kryesor në darkën gala të mbushur me yje për 40-vjetorin e revistës Time.

Paul Tillich u rrit në shekullin XIX me prindër konservatorë në një fshat mesjetar të rrethuar me mure në Brandenburg, Gjermani. Babai i tij ishte një pastor luteran dhe administrator kishe, i lindur dhe i arsimuar në Berlin. Prindërit e tij të rreptë përpiqeshin ta mbushnin të voglin Paul me vlera tradicionale fetare. Ata dështuan.

Tillich jetoi përmes ndryshimeve të mëdha shoqërore, politike dhe teknologjike, të nxitura nga dy luftëra botërore, liria e egër e Republikës së Vajmarit dhe fillimet fatale të regjimit nazist. Pas arratisjes në SHBA, ai përjetoi Luftën e Dytë Botërore, epokën e McCarthy-t, dhe më pas fillimet e Lëvizjes Amerikane për të Drejtat Civile, trazirat studentore dhe shfaqjen e drogave psikedelike. Duke refuzuar një mundësi nga Timothy Leary dhe asistenti i tij, Paul Lee, për të provuar LSD-në gjatë kohës në Harvard, Tillich u tha atyre se ai vinte nga epoka e gabuar për një eksperiment të tillë.

Ai e konsideronte veten një mendimtar në kufi mes filozofisë dhe teologjisë, mes Botës së Vjetër dhe asaj të Re.

Gjatë Luftës së Parë Botërore, Tillich u dekorua me Kryqin e Hekurt për guximin dhe kontributin e tij ushtarak në betejë, pas një shërbimi katërvjeçar si kapelan në ushtrinë gjermane. Përvojat traumatike në Verdun dhe në frontin perëndimor çuan në dy shkatërrime nervore. Këto përvoja, së bashku me jetën e tij pasluftës në Berlinin e Vajmarit, martesa e tij e hapur me Hannah Tillich, dhe angazhimet e tij politike dhe filozofike me kolegë socialistë akademikë, artistë dhe shkrimtarë, shkatërruan vizionin e botës të shekullit XIX dhe konceptet tradicionale fetare të Zotit dhe besimit, të mësuara nga prindërit konservatorë, dhe e shtynë atë të ripërcaktonte pamjen e tij filozofike.

Duke marrë pjesë aktivisht në qarqet intelektuale, Tillich kultivoi miqësi me të tjerë mendimtarë. Si profesor filozofie në Universitetin e Frankfurtit, ai ndihmoi në themelimin e një katedre filozofie për të sjellë Max Horkheimer-in në fakultet. Ai gjithashtu mbikëqyri tezën doktorale të Theodor Adorno-s (tezën e habilitimit). Ndërkohë që nuk ishte formalisht i lidhur me Institutin Neo-Marxist për Hulumtime Sociale të Horkheimer-it dhe Adorno-s, Tillich ruajti marrëdhënie të ngushta dhe të qëndrueshme gjatë gjithë jetës me të dy burrat. Miq dhe njohje të tjera përfshinin Mircea Eliade, Erich Fromm, Adolph Lowe, Hannah Arendt, J. Robert Oppenheimer, Erik Erikson, Karen Horney dhe Rollo May.

Tillich e konsideronte veten një mendimtar në kufi midis filozofisë dhe teologjisë, fesë dhe kulturës, Botës së Vjetër dhe asaj të Re. Ligjëratat e tij shtriheshin shumë përtej atyre teologjike të zakonshme dhe përfshinin tema sekulare si arti, kultura, psikanaliza dhe sociologjia. Mendimi i tij ndërdisiplinor përfshinte ndryshimet dhe konfliktet e mëdha shoqërore, politike, teknologjike dhe intelektuale përmes të cilave ai jetoi. Ai nuk përshtatej lehtë brenda kategorive ekzistuese.

Në vitet ’20 dhe ’30, ende në Gjermani, Tillich e konsideronte veten një “socialist fetar” dhe një kundërshtar të fortë të nazizmit. I shkruar në vitin 1932, libri i tij Vendimi Socialist (The Socialist Decision) ofronte një vizion alternativ ndaj ekstremeve të të djathtës nacionaliste dhe të majtës komuniste që po copëtonin atdheun e tij. Ai e konceptonte një komunitet socialist të unifikuar dhe harmonik, i frymëzuar nga idealet e krishtera, drejtësia dhe barazia politike, duke besuar, disi naivisht, se rrëzimi i Republikës së Vajmarit mund të ishte një moment “Kairos” (koha e duhur për një ndryshim historik) që mund të jepte mundësinë për këtë përparim.

Sipas Tillich-it, autoritarizmi nacionalist mbështetet te miti i origjinës së një shoqërie të pastër kulturore dhe racore në një të kaluar idealizuar dhe romantizuar, përshkrim që përmbledh shumë lëvizje populiste moderne. Socializmi i tij fetar kombinonte krishterimin me politikën dhe kulturën, duke ofruar një koncept humanist të majtë të mësimeve të krishtera. Kjo ishte përpjekja e tij për të bashkuar idetë e krishtera dhe ato të socialdemokracisë kundër nazizmit dhe miteve të tij mbi origjinën, “gjakun dhe tokën” (blood and soil). Tillich shkroi me parashikim:

Nëse romantizmi politik dhe, bashkë me të, nacionalizmi militant dalin fitimtarë, një përleshje vetëshkatërruese e popujve evropianë është e pashmangshme. Shpëtimi i shoqërisë evropiane nga një rikthim në barbarizëm qëndron në duart e socializmit.
Paul Tillich

Kur libri doli në vitin 1933, nazistët kishin marrë tashmë pushtetin dhe po eliminonin shpejt çdo opozitë. Përpjekja e Tillich-it jo vetëm që dështoi, por e bëri atë një objektiv të rrezikshëm. Nazistët shpifën për Vendimin Socialist dhe e ndaluan menjëherë pas publikimit. Tillich kishte fat që u largua nga Gjermania. Njëherë, kur Gestapo trokiti në derë duke e kërkuar, gruaja e tij iu tha se ai nuk ishte në shtëpi. (Në të vërtetë, ai ishte jashtë duke ecur.)

Në prill 1933, qeveria e Hitler-it e pezulloi Tillich-in nga katedra e tij në Universitetin e Frankfurtit. Pushimi nga katedra e tronditi Tillich-in dhe ai reagoi ngadalë, duke mos arritur të largohej nga Gjermania deri në fund të tetorit 1933. Ai madje apeloi ndaj Ministrisë Gjermane të Kulturës për pushimin e tij, pasi mbërriti në New York. Apeli u refuzua shpejt.

Kolegët e tij në Frankfurt, Horkheimer dhe Adorno, do të largoheshin gjithashtu nga Gjermania brenda një viti. Në ftesë të Reinhold Niebuhr-it, Tillich iu bashkua fakultetit të Union Theological Seminary, ku u bë profesor i teologjisë filozofike në moshën 47-vjeçare. Ndërkohë që në fillim kishte vështirësi për të mësuar anglishten, me kalimin e kohës u zhvillua në një ligjërues karizmatik dhe të kërkuar.

Duke sfiduar idenë tradicionale të një teologu, Tillich punoi ndër fusha të filozofisë, teologjisë dhe kulturës, duke u fokusuar në kërkimin personal për përgjigje ndaj pyetjeve të fundit dhe thelbësore. Ai shqyrtoi kërkimin e njeriut për kuptim, por pa bërë teori mbi natyrën e Zotit. Sipas tij, Zoti mund të diskutohej vetëm në mënyrë simbolike dhe kurrë në kuptim literal.

Mendimi i tij bazohej në konceptin e njeriut si një qenie e fundme, e ndarë dhe e vdekshme. Ndërsa, të kufizuar nga finiteti i tyre, njerëzit janë gjithmonë në kërkim të kuptimit, qëllimit dhe justifikimit; koncepte që i referohen Universit të pafundmë përtej vetes së tyre. Si qenie të fundme, njerëzit kurrë nuk mund të arrijnë ose të përvetësojnë pafundësinë, por mbeten thellësisht të shqetësuar dhe të tërhequr nga pyetjet përfundimtare mbi kuptimin dhe qëllimin e jetës së tyre.

Për të kuptuar teologjinë e Tillich-it, është e rëndësishme të fillohet me dy konceptet e tij kryesore: besimin dhe Zotin. Tillich e konsideronte besimin jo si një besim në të pabesueshmen, por si “gjendja e të qenit i përthithur nga një shqetësim përfundimtar”; dhe ai e konceptonte Zotin jo si një qenie, por si “themeli i qenies”. Të dy konceptet janë në përputhje si me konceptet sekulare humaniste, ashtu edhe me ato fetare të Universit.

Themeli i qenies mund të nënkuptojë Big Bang-un, vetë Universin ose një Zot universal.

Mendimi i Tillich-it bashkonte idetë fetare dhe sekulare mbi moralin, duke refuzuar çdo ideologji morale fikse dhe duke hedhur poshtë konceptet tradicionale të një qasjeje fetare autoritare, si “Zoti sundon njeriun” dhe “Njeriu i shërben Zotit”. Ai e konceptonte dashurinë dhe drejtësinë si forcat unifikuese shoqërore përballë ankthit themelor që krijohet nga vdekshmëria dhe ndarja e njeriut. Për Tillich-in, feja, morali dhe kuptimi burojnë nga njeriu, jo nga Zoti. Ai u përqëndrua në përvojën dhe ndjenjat e njerëzve që synojnë të kuptojnë dhe të arrijnë kuptimin e jetës, në vend që të fokusohej tek një Zoti autoritar, i cili shikon dhe gjykon nga lart. Kjo është po aq një qasje psikologjike sa edhe fetare. Qasja e Tillich-it promovon pranimin e humanitetit tonë, vdekshmërisë sonë, qenies sonë të fundme dhe ideve, kuptimeve dhe moralit të ndryshëm që secili prej nesh zhvillon për vete. Hapja e tij ndaj pasigurisë ekzistenciale që përballon çdo njeri kur konsideron pyetje me rëndësi përfundimtare ishte e rrallë në qarqet teologjike gjatë jetës së tij.

Termat kryesor filozofik të Tillich-it rimodeluan elemente nominalisht fetare në një mënyrë që zgjeron rëndësinë e tyre përtej krishterimit. Qasja radikale e Tillich-it ndaj besimit si shprehje e “shqetësimit përfundimtar” eliminon rëndësinë e ortodoksisë fetare të ngushtë dhe të dogmatizuar. Ideja e tij për Zotin jo si një qenie, por si “themeli i qenies”, dhe e Njeriut si një qenie e fundme, do të thotë se Zoti është përtej kapjes intelektuale të njerëzve dhe deklaratat fetare mbi natyrën e Zotit nuk mund të merren kurrë në kuptim literal. Ky koncept i gjerë bashkon besimin fetar me shqetësime sekulare dhe shkencore mbi origjinën e Njeriut dhe Universit. Për Tillich-in, “themeli i qenies” mund të nënkuptojë Big Bang-un, vetë Universin ose një Zot universal. Ai hodhi poshtë konceptin tradicional teistik të Zotit si një qenie që lëviz nëpër Univers duke bërë gjëra të mëdha dhe duke u shqetësuar për hyrë ose qortuar njerëzit. Në vend të kësaj, Tillich e konceptonte Zotin si një objekt simbolik të shqetësimit universal të njeriut për pyetje përfundimtare mbi kuptimin dhe qëllimin. Zoti qëndron jashtë Universit tonë dhe është një simbol për përgjigjet ndaj pyetjeve tona më të thella, por përgjigjet gjithmonë i shpëtojnë kapjes sonë.

Një nga aspektet më të vështira të mendimit të Tillich-it është dykuptimësia që karakterizon shumë shkrime të tij. Ndër idetë më të çuditshme dhe paradoksale në Teologjinë Sistemike (1951) është deklarata e tij se “Zoti nuk ekziston” dhe se “të argumentosh se Zoti ekziston do të thotë ta mohosh atë.” Tillich vazhdon duke thënë se fjala “ekzistencë” nuk duhet përdorur kurrë së bashku me fjalën “Zot”. Këto pohime përputhen me idenë e Zotit si objekt simbolik, që ruan shqetësimin përfundimtar, por që nuk është qenie. Studiuesit e Tillich-it nuk bien dakord mbi kuptimin dhe rëndësinë e këtyre pasazheve. A nënkupton Tillich se, duke qenë se Zoti është “përtej esencës dhe ekzistencës” dhe ekziston jashtë kohës dhe hapësirës, Zoti nuk është pjesë e ekzistencës? Apo ai nënkupton se Zoti në të vërtetë nuk ekziston dhe nuk ka nevojë të bëjë me asgjë në Univers? Sigurisht, në teologjinë e Tillich-it, Zoti është një koncept abstrakt dhe disi pasiv. Veprimi i gjithëmbarshëm vjen nga ana e njeriut përmes besimit. Zoti është objekti i paarritshëm i shqetësimit tonë përfundimtar. Kjo ilustron disa nga vështirësitë e interpretimit të pohimeve të Tillich-it, që qëllimisht janë paradoksale dhe të dykuptimta, ndërsa ai përpiqet të shmangë diskutimin literal mbi natyrën e Zotit.

Tillich përshkruante besimin si një si një ‘veprim qendror i tërë personalitetit’, një gjendje ekstaze ku të gjitha aspektet e qenies njerëzore bashkohen dhe përjetojnë intensitetin e shqetësimit përfundimtar, por theksonte se besimi gjithmonë përfshin dyshim dhe mund të përfshijë elemente djallëzore ose idhujtarie që nuk janë shqetësime përfundimtare. Ai shkroi se pasiguria është e përhershme në besim (dhe dukshëm ndonjëherë në leximin e Tillich-it) dhe se guximi njerëzor është thelbësor për të kapërcyer rreziqet e pasigurisë dhe dyshimit të pashmangshëm për shqetësimin tonë përfundimtar, “qoftë kombi, suksesi, një zot, apo Zoti i Biblës.” Rreziku i kësaj pasigurie është humbja e besimit që shkatërron kuptimin e jetës së një individi. Kjo humbje e besimit ka ndodhur shumë herë me rrëzimin e ideologjive utopike, shteteve dhe perandorive, nga komunizmi dhe fashizmi, deri te monarkitë dhe demokracitë e dështuara.

Thelbi i çështjes këtu është i thjeshtë. Si njerëz, ne ndajmë shumë sisteme besimi të ndryshme, secili prej të cilave mund të jetë i rremë ose mund të shembet, evoluojë ose të zhduket plotësisht. Ky është rreziku i besimit. Megjithatë, njerëzit nuk mund të jetojnë pa të. Ne gjithmonë kemi besim, pavarësisht nëse e pranojmë apo jo, sepse gjithmonë kemi shqetësime përfundimtare. Besimi është një përgjigje ndaj fundshmërisë së ekzistencës njerëzore. Besimi ynë në kuptimin përfundimtar na çon përtej fundshmërisë sonë drejt diçkaje të pafundme që mund të përgjigjet ndaj pyetjeve përfundimtare mbi kuptimin dhe qëllimin, megjithëse përgjigjet qëndrojnë përtej mundësisë sonë për t’i kuptuar plotësisht. Teologjia humaniste dhe ekzistencialiste e Tillich-it analizonte rrugën e çdo personi në luftën e tij individuale dhe qasjen komunitare ndaj besimit dhe Zotit. Dhe mbi të gjitha, Tillich ishte humanist, megjithëse e dinte se humanizmi liberal ishte gjithashtu një “quasi-religion” sekular.

Besimi i bazuar në ideologji politike utopike ose populiste mund të kthehet në një quasi-religion idhujtar.

Ky ridefinim radikal i besimit si shqetësim për pyetje përfundimtare zgjeronte kuptimin e besimit përtej fesë, në përpjekjen universale të njeriut për të adresuar shqetësime shpirtërore, shoqërore, politike dhe estetike: kërkimin e njeriut për kuptim. Ai njohu se çdo sistem besimi mund të jetë një burim shqetësimi përfundimtar ose të paktën “paraprak”. Për shembull, besimi në nacionalizmin ekstrem rrezikon të kthejë vetë kombin në një zot autoritar. Por nacionalizmi ishte një zot i rremë, idhujtar dhe djallëzor. Tillich, natyrisht, kishte parasysh shembullin e Gjermanisë naziste si mishërimin e një shteti kombëtar djallëzor.

Ai e kuptoi se shqetësimet përfundimtare të njerëzve janë të shumta dhe të ndryshme, dhe nuk janë domosdoshmërisht fetare në natyrë. Por paralajmëroi gjithashtu se besimi i bazuar mbi ideale politike utopike ose populiste mund të kthehet në një quasi-religion idhujtar kur përqendrohet tek shqetësime të ngushta. Shteti në ideologjitë autoritare është gjithmonë një idhull i rremë që nxit dhe përthith besimin dhe paraqet një objekt të rremë për adhurim; një ideologji utopike, nacionaliste dhe miti që dëmtojnë, në vend që t’i bëjnë mirë njerëzimit. Tillich aplikoi këtë logjikë madje edhe për Kishën, duke shkruar se: “asnjë kishë nuk ka të drejtë të vendoset si autoritet mbi atë që është e fundme.”

Tillich ishte i qartë se Zoti nuk mund të ishte një qenie brenda Universit, përndryshe Zoti nuk do të kishte mundur të krijonte Universin. Siç kemi përmendur, për Tillich-in, Zoti ishte jashtë Universit dhe përtej hapësirës dhe kohës, ekzistencës dhe esencës. Ky koncept i gjerë dhe disi i paqëndrueshëm i Zotit bëri që disa mendimtarë ta akuzonin për ateizëm, panteizëm dhe madje panenteizëm. Por Tillich hodhi poshtë të gjitha këto etiketime. Ai vazhdoi të theksonte se për Zotin mund të flitet vetëm simbolikisht. Njerëzit nuk kanë njohuri dhe kapacitet për të folur drejtpërdrejt dhe literalisht për atë që është Zoti. Në vend të kësaj, Tillich interesohej për marrëdhënien e njeriut me kuptimin e Zotit si një objekt shqetësimi përfundimtar. Perspektiva e tij është gjithmonë ajo e njeriut të kufizuar që shikon përtej drejt pafundësisë. Simbolet fetare për Tillich-in janë gjëra tokësore dhe të kufizuara, por ato drejtojnë vështrimin drejt pafundësisë dhe Universit të paarritshëm përtej kuptimit njerëzor. Ato nuk mund të përkufizojnë ose përshkruajnë Zotin, por vetëm të shpien drejt Tij, dhe kështu drejt shqetësimeve tona më themelore.

Besimi gjithmonë përfshin dyshim dhe një element kurajo për të ruajtur besimin përballë këtij dyshimi. Tillich fliste për shprehjet shoqërore të besimit si një komunitet besimi. Por një komunitet besimi (dmth. shqetësim i përbashkët përfundimtar) është gjithmonë i ndjeshëm ndaj autoritarizmit dhe duhet të “mbrohet nga sulmet autoritare”. Duke imponuar “konformitet shpirtëror”, autoritetet kishtare ose akademike mund të kthejnë besimin në autoritarizëm. Përfshirja e doktrinave të paprekshmërisë në Kishë është një shembull i llojit të autoritarizmit që Tillich i kundërshtoi. Për të, askush nuk është i paprekshëm dhe të gjitha doktrinat janë subjekt i pasigurisë dhe dyshimit.

Për të shmangur tendencën pothuajse të pashmangshme drejt autoritarizmit institucional, Tillich shkruante se “shprehjet dogmatike” të besimit (dmth. besimet, ritualet dhe sakramentet specifike të një dege fetare) nuk duhet të merren kurrë si përfundimtare, por gjithmonë duhet të lënë hapësirë për kritikë dhe dyshim. Në mënyrë analoge, Tillich e përcaktoi moralin jo si një sistem rregullash të frymëzuara nga feja, por si shprehje të lirë të individit të asaj që ai ose ajo është si person. Ai hodhi poshtë “moralizmin” rigjid si një produkt i rregullave jashtë individit. Në vend të kësaj, ai e konceptoi moralin si diçka që lind brenda secilit prej nesh, bazuar në ndjenjat tona të dashurisë dhe drejtësisë ndaj të tjerëve në botën tonë. Tillich besonte se dashuria e mbushur me drejtësi, jo ideologjia, është burimi i gjithë moralit dhe fuqia unifikuese që mbush hendekun ontologjik që përjetojmë si qenie individuale. Ai refuzon idenë e një përmbajtjeje morale të ngurtë dhe të përcaktuar: rregullat janë thjesht një koleksion i urtësisë shoqërore aktuale për mënyrën e jetesës dhe nuk janë morali. Bindja e verbër ndaj rregullave është vetëm nënshtrim ndaj një mjeshtri autoritar. Morali lind nga brenda.

Goditja/shoku nga mos-ekzistenca e një Zoti fetar forcon njohurinë për fuqinë e Qenies suaj

Kur mendoj për punën e gjyshit tim, gjithmonë rikthehem tek qendra e mendimit të tij: dyshimi. Ai përfundoi librin The Courage to Be (1952) me një fjali përfundimtare shpesh të keqkuptuara, ndoshta të frymëzuara nga përvojat e tmerrshme në Luftën e Parë Botërore:

Guximi për të qenë është i rrënjosur në Zotin që shfaqet, kur Zoti është zhdukur në ankthin e dyshimit.

Kur Zoti i teizmit zhduket në ankthin e dyshimit, ajo që shfaqet është Zoti mbi Zotin, ose fuqia e Qenies sonë. Unë interpretoj këtë si: kur përballemi me shokun e mos-ekzistencës së konceptit fetar ose teistik të Zotit, forcohemi me njohurinë për fuqinë e qenies tonë, një fuqi që është mbi dhe përtej konceptimeve teistike dhe që në fakt është burimi i të gjitha atyre konceptimeve fetare. Kjo e çon Tillich-in përtej kufijve të besimit fetar drejt besimit ekzistencial në guximin dhe fuqinë personale si Qenie. Dhe kjo, përfundimisht, është qëllimi dhe përfundimi i çdo mendimi filozofik, që gjithmonë duhet të rikthehet tek vetja, tek njeriu që përpiqet të kuptojë Universin, por gjithmonë kthehet tek vetja dhe interesat subjektive, që në fund krijojnë botën e vetme ku mund të jetojmë: botën e Qenies sonë.

Përktheu: Marigona Gegaj