Një vështrim i drejtë dhe i dashur

Simone Weil: mistike, filozofe, aktiviste. Etika e saj kërkon që të shohim përtej personales dhe të gjejmë universalen

Jeta e shkurtër e Simone Weil-it, filozofes franceze, mistikes së krishterë dhe aktivistes politike, qe nga fëmijëria e deri në vdekje, ishte një jetë e përshkuar nga një vetëflijim i pandërprerë. Që në moshë shumë të re, ajo shfaqi një neveri të thellë ndaj luksit. Në një gjest që parapriu vdekjen e saj, ende fëmijë, ajo refuzoi të lëvizte derisa t’i jepej një barrë më e rëndë për ta mbajtur sesa ajo e vëllait të saj. Vdekja e saj në Ashford të Anglisë, në vitin 1943, në moshën vetëm 34-vjeçare, i atribuohet refuzimit të saj të dukshëm për të ngrënë: një akt mohimi i vetvetes, i kryer në solidaritet me qytetarët e uritur të Francës së pushtuar, edhe pse ajo vuante nga tuberkulozi. Për përkushtimet e saj etike të pakompromis, Albert Camus e përshkroi atë si “i vetmi shpirt i madh i kohës tonë”.

Ky vlerësim është pa dyshim më dashamirës sesa nofkat universitare që i ishin vënë: “Virgjëresha e Kuqe”, “Imperativi Kategorik i veshur me fustan” dhe madje “Marsianeja”. Në të vërtetë, dëshmitë për takimet e Weil-it me mendjet e tjera të mëdha të kohës vetëm sa e theksojnë forcën e personalitetit të saj. Simone de Beauvoir, e cila studionte në Sorbonë në të njëjtën periudhë, u ndesh me të gjatë viteve studentore dhe përshkroi një bisedë të nxitur nga reagimi i Weil-it ndaj urisë në Kinë:

“Ajo deklaroi, pa asnjë mëdyshje, se vetëm një gjë kishte rëndësi në botë: revolucioni që do t’i ushqente të gjithë njerëzit e uritur të tokës. Unë iu përgjigja, po aq prerazi, se problemi nuk ishte t’i bënim njerëzit të lumtur, por të gjenim arsyen e ekzistencës së tyre. Ajo më mati nga koka te këmbët: “Është e qartë që nuk ke qenë kurrë e uritur”, m’u përgjigj ashpër.”

Pavarësisht këtij poshtërimi, Beauvoir e admironte Weil-in dhe “zemrën e saj që mund të rrihte për mbarë botën”.

Weil nuk linte askënd të paprekur në debat. Edhe pse Lev Trocki e kishte kritikuar ashpër analizën e saj të marksizmit, Weil organizoi që revolucionari marksist të qëndronte në banesën e prindërve të saj në dhjetor të vitit 1933 dhe të mbante aty një mbledhje politike të paligjshme. Kjo, megjithatë, erdhi me çmimin e një diskutimi të gjatë e të tensionuar gjatë gjithë natës me Weil-in. Edhe pse ajo argumentonte gjithmonë me zë të butë dhe me qartësi, kjo nuk e pengoi që debati të shoqërohej nga shpërthime britmash të dhunshme.

Kjo zemër që rrihte për mbarë botën është ndoshta arsyeja pse ajo qëndroi gjithmonë jashtë rrymave filozofike bashkëkohore dhe, sigurisht, jashtë bisedave akademike dhe elitare të filozofisë së kohës. Angazhimet filozofike të Weil-it, edhe pse të qëndrueshme, shpesh zbehen përballë jetës së saj dramatike dhe përfshirjes së saj politike. Ajo e jetoi filozofinë e saj përmes angazhimit ndaj kauzave dhe, në fund, përmes trupit të saj. Kjo nisi me shpalljen e saj si bolshevike në moshën dhjetëvjeçare, vazhdoi me përfshirjen universitare në marksizëm, sindikalizëm dhe pacifizëm. Angazhimi i parë u venit, teksa ajo gjeti te vetë marksizmi shumë për t’u kritikuar; megjithatë kjo nuk e pengoi të bashkohej me republikanët në Luftën Civile Spanjolle, edhe pse në mënyrë mjaft të pasuksesshme. E megjithatë, përmes gjithë kësaj, dy elemente të karakterit të saj mbetën të pandryshuara: mohimi i vetvetes për hir të të tjerëve dhe forca e vullnetit të saj.

Shembuj të qartë të këtij vetëflijimi totalizues, të udhëhequr nga personaliteti, janë veprimet që ajo u përpoq të ndërmerrte gjatë Luftës Civile Spanjolle. Fillimisht, ajo tentoi t’i bashkohej kolonës anarkiste Durruti, por u përjashtua nga luftimet për shkak të shikimit të saj jashtëzakonisht të dobët dhe rrezikut që do të përbënte për palën e vet. Pasi dështoi në këtë, ajo kërkoi me ngulm nga komandanti antifashist Julián Gorkin të dërgohej si agjente e fshehtë për të shpëtuar të burgosurin Joaquín Maurín. Kur iu refuzua kjo kërkesë, Gorkin vuri në dukje se, duke qenë qartazi jo-spanjolle, ajo nuk do të ishte aspak e padukshme dhe se do ta sakrifikonte veten kot; Weil iu përgjigj se ajo kishte çdo të drejtë të sakrifikonte veten.

Nën regjimin e Vichy-t, personat me prejardhje hebraike mes tyre edhe Weil dhe familja e saj u përjashtuan nga profesionet intelektuale, dhe më vonë u detyruan të iknin në New York. Ajo bëri përpjekje të mëdha për t’u kthyer, edhe pse kjo do të kishte nënkuptuar një vdekje të sigurt. Një nga planet e saj, i cili mbërriti deri te Charles de Gaulle, parashikonte hedhjen me parashutë të infermiereve në fushëbetejë, me vetë Weil-in në krye. Reagimi i supozuar i De Gaulle-it ishte: “Elle est folle!” (“Ajo është e çmendur!”). E megjithatë, sado e lehtë të jetë, përballë një intensiteti të tillë, t’i shohësh këto gjeste si qesharake apo edhe disi të çakërdisura, kjo dëshirë e fortë, e artikuluar me po aq forcë, për të hequr dorë nga gjithçka, përfshirë edhe vetë jetën, është ajo që e bën vizionin e saj etik kaq magjepsës. Sepse ai vizion synon pikërisht të kundërtën e jetës së saj: të injorojë gjithçka që është e veçantë dhe vetëpohuese, në favor të diçkaje jopersonale dhe universale. Ky është një aspekt paradoksal i jetës së saj: duke tërhequr vëmendjen mbi veten përmes akteve publike të vetëflijimit radikal, ajo fitoi një hapësirë për idetë e saj filozofike mbi universalitetin e njerëzores dhe nevojën për të përvetësuar një qëndrim vëmendjeje jopersonale, vetëzhbërëse, ndaj të tjerëve.

Etika e Weil mund të rindërtohet nga tre tekste kyçe të shkruara në vitin 1943, vitin e fundit të jetës së saj. Këto janë eseja “La Personne et le sacré” (1957), manifesti Draft for a Statement of Human Obligations, dhe libri i saj The Need for Roots (1949). Të shkruara ndërsa ajo punonte në Londër për forcat e Lira Franceze, këto tekste eksplorojnë disa koncepte kyçe në mendimin etik të Weil: se veprimi etik bazohet në detyrimin tonë ndaj diçkaje jopersonale dhe universale tek tjetri, jo tek të drejtat; se ky detyrim shprehet më së miri në qëndrimin e vëmendjes, ose leximit, ndaj personit tjetër; dhe se ky detyrim nuk bazohet në botë, por jashtë saj. Ky aspekt i fundit rrjedh si nga dashuria e saj filozofike për Platonin ashtu edhe nga bindjet e saj fetare, që rrjedhin nga një sërë përvojash dhe praktikash mistike, të cilat e çuan atë në Kishën Katolike, por e mbajtën në derën e saj. Ajo mbeti po aq e veçantë në këtë aspekt sa në të gjitha të tjerat, megjithëse pikëpamja e saj ishte gjerësisht e krishterë. Këto koncepte janë nxjerrë në mënyrë evokative në esenë “La Personne et le sacré”, e përkthyer në mënyra të ndryshme si “Human Personality’ ose ‘What Is Sacred in Every Human Being?”. Këtu, ajo përdor dy shembuj për të ilustruar vizionin e saj etik dhe për të sfiduar idenë tonë të menjëhershme se pse dhe si duhet të sillemi ndaj të tjerëve. Ajo fillon duke u përqendruar në atë që duket të jetë një qasje mjaft e shëndoshë ndaj pyetjes se si duhet të lidhemi me njerëzit e tjerë – duhet t’i shohim secilin prej tyre si një person, me një personalitet, një je ne sais quoi të caktuar, të cilit i përgjigjemi dhe lidhemi me të. Kjo është një formë e personalizmit.

Personalizmi sheh se personaliteti përbën qendrën e veçantë metafizike të personit dhe kështu mbështet të drejtat e individit. Weil e shqyrton këtë dhe na kërkon të imagjinojmë të takojmë një burrë në rrugë. Kur e bën këtë, vëren aspekte të veçanta të tij. Për shembull, ai ka krahë të gjatë, sy blu, mendja e tij është plot me mendime, ndoshta për asgjë në veçanti. Tani, Weil paraqet sfidën e saj të drejtpërdrejtë: çfarë e pengon atë të nxjerrë sytë? Në fund të fundit, nëse i detyrohemi personalitetit, asaj qendre të veçantë metafizike të personit, dhe i drejtojmë veprimet etike:

Nëse personaliteti njerëzor do të ishte ajo që është e shenjtë për mua, unë mund t’i nxirrja lehtësisht sytë. Pasi të verbohej, ai do të kishte ende një personalitet.

Ky eksperiment i zymtë mendimi nënvizon mosmarrëveshjen e saj themelore me personalizmin: ai injoron efektet e vuajtjes në personalitet. Duke e bërë atë qendrën e përgjigjes sonë ndaj tjetrit, supozon se është e pamundur që qeniet njerëzore të shkatërrohen plotësisht nga vuajtja, dhe në vend të kësaj pohon se ata kanë fuqinë për të kapërcyer rrethanat e tyre, pavarësisht gjithçkaje. Pra, nuk mund të jetë ajo që e ndalon atë të nxirrte sytë e tij. Në vend të kësaj, ajo që do ta ndalte dorën e saj është “të dish se nëse dikush do t’i nxirrte sytë, do të ishte shpirti i tij që do të ishte copëtuar nga mendimi se dikush i kishte bërë keq”.

Në mënyrë të ngjashme, ajo hedh poshtë idenë se ajo që na pengon të dëmtojmë të tjerët janë të drejtat e tyre. Nocionet e të drejtave dhe të personit nuk të japin asgjë nëse nuk janë të lidhura me gjuhën e lidhjes sonë njerëzore. Biseda për të drejtat nuk e ndal të keqen: është më e përshtatshme gjuha e tregtisë dhe e lutjes ligjore. Kur përdoret gjuha e të drejtave, marrëdhënia që kemi ndaj atij personi bëhet objektivizuese, ajo e transformon një britmë dhimbjeje në një peshë në peshoren e heshtur të drejtësisë. Ne i shohim ata, jo si një person ndaj të cilit i detyrohemi një detyrë themelore, jopersonale dhe të vazhdueshme, por si mbajtës të vlerave të ndryshme të imponuara nga jashtë. Për shembull, argumenton ajo, nëse je fermer që vendos një çmim për vezët e tua, ke të drejtë të refuzosh dikë që ofron një çmim qesharak për shkak të marrëdhënies tënde me vezët dhe çmimit që po vendoset. Në rastin e një gruaje të re që detyrohet të shkojë në një bordello, ajo gjuhë e të drejtave është qesharake. Një gjë tjetër po shkelet tërësisht; ajo me të cilën po merresh është një “kryengritje e të gjithë qenies, e ashpër dhe e dëshpëruar” dhe “në të njëjtën kohë një britmë shprese që vjen nga thellësia e zemrës”. Ky është një dëmtim që nuk mund të shpërblehet ose të kompromentohet.

“Qenia njerëzore është ajo ndaj së cilës i kemi të gjitha detyrimet tona. Gjuha e të drejtave e errëson këtë..”

Argumenti i saj këtu është se për veprimin etik nuk i detyrohemi personit të konceptuar ose të njohur përmes aspekteve të personalitetit të tij, por kësaj thirrjeje universale të dhimbjes, e cila është jopersonale; ajo nuk i përket një individi të caktuar, por është e pranishme te të gjithë. Nuk është vetëm kjo aftësi universale për të vuajtur ajo ndaj së cilës kemi detyrim, por edhe një pritshmëri themelore, po aq universale, se kjo nuk është e drejtë. Edhe pse Weil, siç e tregojnë komentet e shkurtra biografike më sipër, është jashtëzakonisht e vetëdijshme për dhimbjen dhe vuajtjen e të tjerëve, për universalitetin dhe shpeshtësinë e saj, ajo argumenton se, pavarësisht kësaj, njerëzimi shpreson dhe pret që të bëhet e mira dhe jo e keqja. Kjo nuk lidhet me asnjë aspekt të veçantë të personalitetit, as me ndonjë tipar që dallon një njeri nga tjetri. Përkundrazi, Weil pohon se thirrja e njeriut që vuan është një thirrje jopersonale. Kjo thirrje jopersonale buron nga aftësia për të vuajtur, jo nga mjetet e vuajtjes, arsyet e saj apo shkalla e saj në një rast të veçantë, pasi, siç shkruan ajo, “ajo që është e shenjtë te një qenie njerëzore është ajo që, larg nga personale, është jopersonale. Gjithçka që është jopersonale te një qenie njerëzore është e shenjtë, dhe vetëm ajo.” Një mënyrë tjetër për ta shprehur këtë është të thuhet se ka diçka absolutisht të shenjtë te çdo qenie njerëzore, diçka që shkon përtej rrethanave të jetës së saj dhe rastësive të personalitetit të saj. Ajo që duhet ta pengojë të keqen nuk është vetëdija për të drejtën e dikujt për të mos u dëmtuar, por vetëdija për këtë aspekt të shenjtë të njerëzores.

Të thuash se jopersonalja është ajo që është e shenjtë do të thotë, për Weil-in, se përgjigjja jonë etike ndaj një tjetri duhet të ketë rrënjën aty, dhe jo në veçantinë e mënyrës se si ai na shfaqet, apo në faktin nëse na tërheq apo jo vëmendjen. Në tekstin “Skicë për një deklaratë mbi detyrimet njerëzore”, ajo pranon se, pavarësisht këtij universaliteti dhe barazie të brendshme për sa i përket ekspozimit ndaj dëmtimit, ne nuk jetojmë në rrethana që na mundësojnë ta realizojmë këtë, sepse, në situatat dhe ndërveprimet tona shoqërore, “njerëzit janë të pabarabartë në të gjitha marrëdhëniet e tyre me gjërat e kësaj bote, pa përjashtim”. Pikërisht për këtë arsye Weil thekson identiken, jopersonalen dhe të shenjtën te çdo person. Nëse nuk kemi këtë themel, thotë ajo, “është e pamundur të ndiejmë respekt të barabartë për gjëra që në fakt janë të pabarabarta, përveçse nëse respekti i drejtohet diçkaje që është identike në të gjitha ato. Detyrimi ynë ndaj një qenieje tjetër njerëzore duhet të jetë i pakushtëzuar që të ketë dobi dhe kuptim. Dhe ai është i pakushtëzuar vetëm sepse burimin e ka në një realitet jashtë nesh.”

Ky realitet, i cili është jashtë botës dhe jashtë të kuptuarit dhe përpjekjeve njerëzore, është e mira, ashtu siç gjendet në qenien e Zotit. Ajo përbën themelin e gjithçkaje që është e bukur, e vërtetë dhe e mirë në botë, dhe “në qendër të zemrës njerëzore gjendet një etje për një të mirë absolute, një etje që është gjithmonë e pranishme dhe që nuk shuhet kurrë nga asnjë objekt i kësaj bote”. Është ky vizion platonik i realitetit ai që themelon detyrimet tona, sepse “vetëdija për detyrimet e ndryshme gjithmonë buron nga një dëshirë për të mirën, e cila është unike, e pandryshueshme dhe identike me veten për çdo njeri, nga djepi deri në varr”. Gjuha e të drejtave, pohon ajo, e errëson këtë dhe e vendos detyrën dhe detyrimin tonë diku tjetër. Është, qenies njerëzore, asaj që i detyrohemi për gjithçka, dhe këtë e bëjmë “për arsyen e vetme se ai ose ajo është qenie njerëzore, pa pasur nevojë që të përmbushet ndonjë kusht tjetër, madje edhe pa pasur ndonjë njohje të këtij detyrimi nga ana e vetë individit në fjalë”.

Megjithatë, siç e tregon shembulli i saj për njeriun në rrugë, ne nuk jemi menjëherë të vetëdijshëm për këtë. Nuk është vetëm fakti që aspekte të personalitetit të tij dalin në pah dhe na nxisin të kujdesemi më shumë për një person sesa për një tjetër; nuk është vetëm fakti që jetojmë në situata që e ngritin një individ mbi të gjithë të tjerët; dhe nuk është as vetëm fakti që kemi prirjen t’i shohim të tjerët si mjete. Është edhe fakti se ne vetë rrallëherë shkojmë përtej këtyre për të gjetur jopersonalen. Kështu, edhe pse jopersonalja është universale dhe, për rrjedhojë, themeli i detyrimit tonë etik dhe i përgjigjes sonë ndaj tjetrit, ajo duhet të nxirret në pah dhe të punohet drejt saj. Pikërisht këtu hyn zhvillimi i një qëndrimi të veçantë etik të vëmendjes, dhe jo thjesht një grup urdhëresash morale. Megjithëse duhet thënë se Weil këmbëngul se nevojat kryesore të trupit njerëzor, si ushqimi, ngrohtësia, gjumi, shëndeti, pushimi, ushtrimi dhe ajri i pastër, si edhe nevojat kryesore të shpirtit, duhet të plotësohen që një shoqëri të jetë e drejtë.

Etika e Weil-it nënkupton një qëndrim të “vëmendjes dhe dashurisë” që njëkohësisht zhvillohet prej nesh dhe na jepet nga ai realitet i jashtëm. Ne nuk mundemi, përmes përpjekjeve tona, ta sjellim të mirën në botë, pasi ajo është përtej botës dhe përtej çdo aftësie njerëzore; por ne kemi fuqinë ta drejtojmë vëmendjen dhe dashurinë tonë kah ajo. Kështu ndodh që “ato mendje, vëmendja dhe dashuria e të cilave janë të drejtuara kah ai realitet, janë ndërmjetësit e vetëm përmes të cilëve e mira mund të zbresë prej andej dhe të vijë mes njerëzve”.

T’i kushtosh vëmendje të tjerëve në këtë mënyrë është diçka për të cilën ne kemi potencialin, por jo diçka që na vjen natyrshëm. Përkundrazi, ajo duhet të stërvitet dhe të zhvillohet. Në tekstin “Reflections on the Right Use of School Studies with a View to the Love of God” (1942), Weil sugjeron se të mësuarit mbi përqëndrimin e vëmendjes i ngjan mundimit të punës/dëtyres shkollore:

“Nëse e përqendrojmë vëmendjen tonë në përpjekjen për të zgjidhur një problem gjeometrie, dhe nëse, në fund të një ore, nuk jemi më afër zgjidhjes sesa në fillim, megjithatë kemi përparuar në çdo minutë të asaj ore në një dimension tjetër, më misterioz. Pa e ditur apo ndier, kjo përpjekje në dukje e pafrytshme ka sjellë më shumë dritë në shpirt.”

Vëmendja, në këtë analogji, nuk është një proces aq aktiv sa mund të duket në shikim të parë. Siç e koncepton Weil, vëmendja është më pak si një tendosje aktive për të zgjidhur një problem gjeometrie dhe më shumë si një gjendje pasive e qëndrueshme, në të cilën njeriu është i hapur ndaj kushteve që e ndihmojnë zgjidhjen e problemit. “Vëmendja,” shkruan Weil, “konsiston në pezullimin e mendimit tonë, duke e lënë atë të shkëputur, të zbrazët dhe të gatshëm për t’u depërtuar nga objekti.” Ti e mban në mendje dijen që ke përvetësuar, por i lejon vetë objektit të lërë gjurmën e tij mbi ty.

Në nivelin më të lartë, kjo vëmendje drejtohet kah Zoti dhe kah Tjetri. E kam përshkruar këtë si një qëndrim ose një pozicion, por një mënyrë tjetër se si Weil e përshkruan është përmes nocioneve të “shikimit” dhe “leximit”. Ajo e sheh veprimin etik ndaj Tjetrit, veçanërisht ndaj atij që vuan, si aktin e të shikuarit të tij në një mënyrë vëmendëse, ku “shpirti e zbraz veten nga të gjitha përmbajtjet e veta për të pranuar brenda vetes Qenien që po shikon, ashtu siç është, në të gjithë të vërtetën e saj”. Kjo mënyrë e të shikuarit bëhet e mundur vetëm pas një stërvitjeje të vëmendjes.

Weil e kupton se ne duhet të nxirremi me forcë nga anshmëria jonë ndaj të veçantës përballë universales.

Kjo është ajo që Iris Murdoch, ndër të tjerë, e vlerësoi te mendimi i Weil-it. Koncepti weilian i vëmendjes nuk presupozon se etika është thjesht çështje llogaritjeje, zgjedhjeje dhe veprimi, apo se pasojat janë ato që kanë rëndësinë më të madhe. Përkundrazi, në karakterizimin që Murdoch i bën këtij koncepti, vëmendja përfshin zhvillimin e një “vështrimi të drejtë dhe dashuror” ndaj Tjetrit. Është ky vështrim, dhe jo zgjedhjet që bëhen, shenja e vërtetë e një subjekti moral. Etika, në këtë mënyrë, shndërrohet në qëndrimin e përgjithshëm që mbahet ndaj personit tjetër në veçanti dhe ndaj botës në tërësi. Kur e shikon dikë me këtë vështrim të drejtë dhe dashuror, ti mund ta shohësh atë ashtu siç është në të vërtetë.

Kjo kërkesë nuk është aspak e lehtë. Edhe pse i ngjan kërkesës kantiane për ta parë tjetrin si qëllim dhe jo si mjet, ajo nuk përcakton lehtësisht apo në mënyrë të detajuar se si duhet të veprosh ndaj tjetrit. Përkundrazi, ajo përcakton se si duhet të rregullosh shikimin tënd ndaj tij. Dhe ndoshta reagimi ynë i menjëhershëm është se ne tashmë jemi mjaft të vetëdijshëm për ata që vuajnë dhe po aq të vetëdijshëm për mënyrat më të mira për t’ua lehtësuar dhimbjen. Ne i bëjmë jehonë fjalëve të Weil-it të re dhe bëjmë thirrje, nëse jo për revolucione që do të ushqenin të uriturit, të paktën për rritje të donacioneve për bamirësi dhe për ndryshime strukturore që do t’i ndihmonin më të cenuarit. Megjithatë, shqetësimi etik i Weil-it nuk ka të bëjë vetëm me këta të tjerë abstraktë që vuajnë (siç e tregon edhe identifikimi i saj i nevojave jetike të personit), por edhe me mënyrën se si ne e mashtrojmë dhe e justifikojmë veten. Siç shkruan ajo në “Draft for a Statement of Human Obligations”, ne jetojmë në një botë ku nuk i vëmë re ata që vuajnë përballë nesh. Ne verbohemi nga disa persona që na tërheqin vëmendjen, shpesh përmes rastësisë ose afërsisë, ndërsa të gjithë të tjerët na shpëtojnë nga vështrimi.

Nëse e mbajmë vëmendjen tonë të fiksuar vetëm në këtë botë, ne kurrë nuk i vëmë re këta të tjerë, sepse nuk mund të japim respekt të barabartë për sa kohë që nuk shikojmë përtej veçorive drejt asaj që është identike te të gjithë. Duhet të kalojmë përtej personaliteteve dhe tregimeve që na magjepsin, drejt jopersonales që themelon detyrimin tonë ndaj tjetrit. Ky është tensioni në zemër të jetës dhe vizionit të Weil-it. Ajo e kupton se ne duhet të detyrohemi të dalim nga anshmëria jonë për të veçantën përballë universales. Megjithatë, etika e saj na sfidon ta bëjmë këtë pikërisht ndaj saj. Ajo jetoi një jetë të jashtëzakonshme, të veçantë, një jetë që tërheq vështrimin dhe e mban vëmendjen, një jetë që sfidon dhe transformon idealet tona etike. Megjithatë, nëse mandati i etikës së saj merret seriozisht dhe nëse ajo synon të jetë e zbatueshme, atëherë vëmendja jonë duhet të zhvendoset përtej figurës së saj dhe të përqendrohet te dimensioni jopersonal dhe universal i njerëzimit. Ky dimension është thelbësor; pa të, humbemi. Dhe kjo, pa dyshim, kërkon një tjetër formë vetëflijimi.

Autore: Deborah Casewell

Përktheu: Redaksia