Besimi fetar shpesh mendohet se shfaq një lloj angazhimi të pasigurt, ku shkalla e bindjes është në përpjesëtim të zhdrejtë me përputhjen me faktet. Shembulli A për këtë karakterizim të përhapur të besimit fetar është maksima e shkrimtarit të krishterë të shekullit të tretë, Tertulianit, të cilit i atribuohet thënia “Unë besoj sepse është absurde“. Kjo shprehje paradoksale shfaqet rregullisht në vlerësimet filozofike të racionalitetit të besimit fetar, në polemikat bashkëkohore të adresuara ndaj një kundërshtimi të imagjinuar midis shkencës dhe fesë, dhe në pothuajse çdo fjalor të mirënjohur të citateve.
Studiuesit e krishterimit të hershëm e kanë ditur prej kohësh se Tertuliani nuk i shkroi kurrë këto fjalë. Ajo që tha dhe donte të thoshte fillimisht ngre pyetje interesante, por po aq interesante është historia se si shprehja e shpikur iu atribuua atij në radhë të parë, çfarë na tregon shpikja e saj për ndryshimin e koncepteve të “besimit” dhe pse, pavarësisht përpjekjeve për të korrigjuar të dhënat, ajo vazhdon me kokëfortësi si një meme i pandryshueshëm rreth irracionalitetit të angazhimit fetar.
Në pamje të parë, të qenit i përkushtuar ndaj diçkaje sepse është absurde është një themel i pashpresë për një sistem besimi. Nuk duhet të jetë një surprizë e plotë, pra, që Tertuliani nuk e mbështeti këtë parim. Megjithatë, ai bëri këtë vëzhgim, me referencë specifike për vdekjen dhe ringjalljen e Krishtit: “është plotësisht i besueshëm, sepse është i papërshtatshëm … është i sigurt, sepse është i pamundur” (latin.: prorsus credibile est, quia ineptum est … certum est, quia impossibile). Kjo mund të duket se është shumë afër frazës fideiste që i atribuohet zakonisht atij. Çuditërisht, megjithatë, edhe ky formulim origjinal nuk përputhet me pikëpamjen përgjithësisht pozitive të Tertulianit për arsyen dhe justifikimin racional. Diku tjetër, ai këmbëngul që të krishterët “nuk duhet të besojnë asgjë tjetër, përveç parimit se asgjë nuk duhet besuar me nxitim.“. Për Tertulianin, Zoti është “autori i Arsyes“, rendi natyror i botës është “i përcaktuar nga arsyeja” dhe gjithçka duhet të “kuptohet nga arsyeja“.
Një shpjegim i mundshëm për këtë mospërputhje të dukshme është se, në kundërvënien e tij paradoksale të pamundësisë dhe sigurisë, Tertuliani mbështetet në një parim të përcaktuar në Retorikën e Aristotelit. Duke iu drejtuar besueshmërisë së ngjarjeve shumë të pamundura, Aristoteli vëren: “Ne mund të argumentojmë se njerëzit nuk mund t’i kishin besuar ato, nëse nuk do të kishin qenë të vërteta ose pothuajse të vërteta. Dhe se ato kanë më shumë gjasa të jenë të vërteta sepse janë të pabesueshme.” Pika e tij duket të jetë se pabesueshmëria e dukshme e një pretendimi të raportuar mund të ofrojë në të vërtetë një arsye për ta besuar atë, pasi një dëshmitar që kërkon të përjetësojë një histori të rreme ka shumë të ngjarë të ketë dalë me diçka që të paktën dukej e besueshme. Nëse kjo lidhje është në rrugën e duhur, Tertuliani, i cili pothuajse me siguri e njihte Retorikën e Aristotelit, nuk po mbron besimin pa justifikim, por sugjeron që ndonjëherë kemi arsye të mira për të besuar të pamundurën.
Kjo na lë me pyetjen se si Tertulianit iu atribuua autorësia e shprehjes mjaft të ndryshme: “Unë besoj sepse është absurde”.
Për këtë, duhet të shqyrtojmë dy momente vendimtare në periudhën e hershme moderne.
Në mesin e shekullit të 17-të, mjeku dhe polimati Thomas Browne tërhoqi vëmendjen te vërejtjet origjinale të Tertulianit në veprën e tij më të shitur Religio Medici (1643), ose “Feja e një Mjeku”. Çështja kryesore është se Browne jo vetëm që i prezantoi lexuesve të shumtë këtë pasazh relativisht të pavënë re te Tertuliani, por ai i dha atij një interpretim krejtësisht të ri, duke propozuar si parim të përgjithshëm se forca e besimit të dikujt është në përpjesëtim të zhdrejtë me probabilitetin e asaj që besohet: “Më duket se në fe nuk ka mjaftueshëm të pamundura për një besim aktiv.“.
Shumë shpejt, burime të shumta filluan ta citonin Tertulianin, megjithëse në mënyrë kritike, si të kishte thënë: “Unë besoj, sepse është e pamundur“. Filozofi John Locke i referohet kështu këtij versioni të ri të paradoksit në veprën e tij klasike ” An Essay Concerning Human Understanding “(1689), duke përmbledhur pikëpamjen e shumicës së bashkëkohësve të tij se ky ishte një “një rregull shumë i keq sipas të cilit njerëzit të zgjedhinn apo formësonin mendimet ose fenë e tyre“.
Një element kyç i sfondit të këtij zhvillimi ishte rritja e mosmarrëveshjeve sektare pas Reformimit. Protestantët i qortuan katolikët për “besimin e tyre të verbër”, pranimin e doktrinave të shpallura nga Kisha, një besim të dhënë pa kuptuar plotësisht atë që pranohej. Një rast kryesor ishte doktrina e transubstancimit, një teori, e bazuar në filozofinë e Aristotelit, se si gjatë Meshës elementët e bukës dhe verës mund të bëheshin trupi dhe gjaku i Krishtit. Për shumë protestantë, ky ishte një shembull emblematik i besimit në diçka që ishte fjalë për fjalë e pamundur. Maksima “Unë besoj sepse është e pamundur” fitoi kështu vlerë për herë të parë për shkak të përdorimit të saj në polemiken anti-katolike.
Faza e dytë në transformimin e vërejtjeve origjinale të Tertulianit erdhi kur filozofi francez Volteri prezantoi kushtin e ‘absurditetit’. Në hyrjen për ‘Besimin’ në Fjalorin e tij Filozofik (1764), Volteri përfundon një rrëfim tipikisht argëtues të shfrytëzimeve të Papa Aleksandrit VI, i cili është famëkeq për shthurjen e tij, duke e përcaktuar besimin si ‘të besosh në gjëra sepse janë të pamundura’. Shfaqja e parë e frazës ‘Unë besoj sepse është absurde‘ vjen më pas në një nga botimet e Volterit të vitit 1767, në të cilën Volteri ia atribuon babait të kishës Augustinit (në vend të Tertulianit) maksimën: ‘Unë besoj sepse është absurde, unë besoj sepse është e pamundur‘.
Më pas, ‘Unë besoj sepse është absurde‘ u bë forma standarde e kredos, dhe ajo u aplikua gjithnjë e më shumë pa dallim për të gjitha besimet fetare. Një autenticitet më i madh i frazës ishte qarkullimi i saj në latinisht si credo quia absurdum – një version i përpunuar në mënyrë të kundërt i je le crois parce que cela est absurde të Volterit. Atribuimi i gabuar i thënies ndaj Augustinit shërben si një tregues i dobishëm i ndikimit të Volterit, dhe për shumë vite Augustini u konsiderua si autori i paradoksit. Ndërsa atribuimet ndaj Augustinit janë të rralla sot, nënkuptimi i hollë i Volterit për ‘absurditet’ në versionin e ri ‘Unë besoj’ të paradoksit ka vazhduar.
Që nga koha e Volterit, maksima ‘Unë besoj sepse është absurde‘ ka vazhduar t’i shërbejë qëllimit të synuar nga krijuesi i saj i Iluminizmit: një gjest drejt irracionalitetit të natyrshëm të besimit fetar. Kështu, në vitin 1928, Sigmund Freud e përmendi moton si provë të natyrës fëminore të fesë, të cilën ai e karakterizoi si përpjekje të vazhdueshme për të mbrojtur besimet e saj nga shqyrtimi racional. Filozofi gjerman Ernst Cassirer pohoi në mënyrë të ngjashme se maksima tipizonte një psikologji të veçantë fetare që shoqëronte si lindjen e fesë ashtu edhe manifestimet e saj të mjerueshme bashkëkohore: “Motoja “Unë besoj sepse është absurde” shfaq forcën e saj të vjetër këtu dhe kudo“, u ankua ai në vitin 1951. Veprat referencë, megjithëse në përgjithësi më pak të njëanshme, shpesh përcjellin ndjenja të ngjashme. Tipik është shënimi në Oxford Dictionary of Philosophy (1996), ku hyrja mbi credo quia absurdum est thotë: “I njohur edhe si thënia ose paradoksi i Tertulianit. Fjalë për fjalë (latinisht), unë besoj sepse është absurde: domethënë, vetë pamundësia e një propozimi bëhet (kryesisht në teologji) një lloj motivimi për të besuar në të.”
Një nga rastet më të dukshme të përdorimit bashkëkohor të kësaj maksime ka qenë krahasimi jo shumë favorizues i besimit fetar të imagjinuar me “faktet” e shkencës. Në leksionin e tij “Science as a Vocation” (1917), Max Weber shpiku për vete një variant edhe më ekstrem latin të thënies së Tertulianit (Credo non quod, sed quia absurdum est: “Nuk besoj asgjë përveç asaj që është absurde”, të cilën Weber ia atribuon Augustinit) me qëllim që të ilustronte atë që ai mendonte se ishte një tension i brendshëm midis shkencës dhe fesë. Luftëtarët bashkëkohorë të shkencës kundër fesë, si Richard Dawkins dhe Jerry Coyne, kanë ndjekur të njejtën rrugë, duke e treguar Tertulianin si një personifikim të irracionalitetit të besimit fetar.
Mund të thuhet shumë për ndryshimet dhe ngjashmëritë midis përkushtimit fetar dhe shkencor, por ia vlen të vërehet shkurtimisht se shkencat bashkëkohore ofrojnë raste të dukshme të besimit të justifikuar si në të pamundurën (mekanika kuantike), ashtu edhe në atë që është jashtëzakonisht e pabesueshme (kozmologjia e Big Bang-ut). Kjo na kthen te konteksti origjinal i komenteve të Tertulianit, të cilat nuk lidhen me besimin e nxitur nga absurditeti i objektit të tij, por me pyetjen nëse ndonjëherë është e justifikuar të besojmë në gjëra që i konsiderojmë të pamundura ose jashtëzakonisht të pabesueshme. Qartë, kjo mbetet ende një pyetje aktuale.
Autori: Peter Harrison
Përktheu: Redaksia ViaVeritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
