Në ditët e fundit, Irani po përjeton një valë të re dhe të paprecedentë tensionesh që po lëkundin themelet e teokracisë. Ndërsa bota vëzhgon me frymën pezull, ky artikull i Farah Farnum vjen si një udhërrëfyes i domosdoshëm për të kuptuar se revolucioni që po fryn në horizont nuk është një incident i izoluar, por kulmimi i një lufte 115-vjeçare.
Sot, në rrjetet sociale, një foto virale ka mbërthyer vëmendjen globale: një vajzë e re iraniane, me flokët e zbuluar, që ndez qetësisht një cigare mbi flakët e një portreti të djegur të Liderit Suprem. Ky imazh nuk është thjesht një akt rebelimi; është një deklaratë filozofike. Për dekada me radhë, regjimi tentoi ta kthente gruan në një “hije” të mbuluar, duke ia mohuar subjektivitetin që Simone de Beauvoir e konsideronte thelbin e qenies njerëzore. Sot, vajza me cigare po i thotë botës se trupi i saj nuk është më fushëbeteja e ideologjisë së shtetit, por vatra e autonomisë së saj.
Nga Lëvizja e Grave e vitit 1910 te Jîna Mahsa Amini: Mbi një shekull luftë për të drejtat dhe çlirimin e grave në Iran.
Ky tekst është shkruar nën pseudonim. NGA FARAH FARNUM | 18 SHTATOR 2024
Për disa, kjo histori nisi më 8 mars të vitit 1979, fill pas Revolucionit Islamik, kur gratë protestuan kundër hixhabit të detyrueshëm dhe kundërshtuan shfuqizimin e Ligjit për Mbrojtjen e Familjes, krahas luftës së përditshme të grave për mbijetesë. Pak kush e njeh këtë kryengritje si vazhdimësi të lëvizjes që pati filluar që në vitin 1910.
Për të tjerë, vrasja e Jîna Mahsa Aminit ishte pika e kthesës që ndozi këto përpjekje dhe luftën e përditshme kundër regjimit shtypës të Republikës Islamike, i cili është dëshmuar si shkelësi më i madh i të drejtave të grave. Sllogani:
“Gra, Jetë, Liri”
është një protestë kundër mohimit të së drejtës së grave për të jetuar të lira. Ai shërben si një fener shprese për shumë njerëz, duke ndriçuar rrugën përpara. Ata që luftojnë për të drejtat e grave dhe që besojnë në këtë sllogan, qëndrojnë mbi supet e luftëtarëve dhe aktivistëve të kaluar, duke mbrojtur idealet e tyre të sinqerta për të transformuar mizogjininë e rrënjosur thellë në qëndrimin e regjimit ndaj grave.
Përpjekjet e para
Tashmë ka kaluar një shekull nga themelimi i Shoqatës së Grave Patriotike Iraniane. Mbi 100 vjet më parë, ky grup i grave intelektuale në Teheran synonte ndërgjegjësimin dhe edukimin e grave. Lëvizja Iraniane për të Drejtat e Grave, një lëvizje shoqërore që avokon për të drejtat e grave, u shfaq për herë të parë pas Revolucionit Kushtetues iranian në vitin 1910, në të njëjtin vit kur u botua edhe periodiku i parë i drejtuar nga gratë. Në numrin e parë, ato shkruan guximshëm: “Hixhabi, supersticioni, deluzioni dhe kufizimi i traditës kanë bllokuar vizionin e burrave dhe grave në këtë vend.” Ky qëndrim bëri që revista të ndalohej vetëm tri ditë pas botimit.
Në të njëjtën kohë, lëvizjet globale po merrnin hov. Në Suedi, një grevë e përgjithshme ishte në vijim e sipër dhe gratë po luftonin për të drejtën e votës. Ellen Key festonte 60-vjetorin e saj, ndërsa Selma Lagerlöf u bë gruaja e parë suedeze që fitoi çmimin Nobel në Letërsi.
Midis viteve 1962 dhe 1978, lëvizja e grave në Iran arriti fitore domethënëse, duke përfshirë të drejtën e votës në vitin 1963 si pjesë e “Revolucionit të Bardhë” të Mohammad Reza Shahut. Gratë fituan më shumë pjesëmarrje publike dhe, në vitin 1975, Ligji për Mbrojtjen e Familjes zgjeroi të drejtat e divorcit, të kujdestarisë dhe reduktoi poligaminë. Megjithatë, pas Revolucionit Islamik të vitit 1979, të drejtat e grave u kufizuan rreptësisht, me prezantimin e ligjeve mizogjene, si mbulimi i detyrueshëm dhe një kod i rreptë veshjeje në publik.
Statusi i ulët i grave dhe shtypja e shumë organizatave e kufizuan aktivizmin e tyre. Megjithatë, gratë iraniane ishin të vetëdijshme për kushtet dhe mundësitë arsimore jashtë vendit, duke marrë frymëzim prej tyre. Shkrimet e grave të asaj epoke mbeten një nga burimet më të vlefshme për të kuptuar lëvizjen.
Retrospektivë mbi vitet 1900: Shoqatat dhe Organizatat si Pragje Iluminimi
Në vitin 1906, pavarësisht refuzimit të kërkesave të tyre nga parlamenti, gratë themeluan disa organizata, përfshirë “Shoqatën për Lirinë e Grave”, e cila operoi në fshehtësi derisa u zbulua dhe u sulmua. Rreth vitit 1918, u themelua Shoqata e Grave Patriotike. Gjatë kësaj faze të hershme, ato që përfshiheshin ishin zakonisht vajzat, motrat dhe bashkëshortet e kushtetuesve të shquar, shpesh të arsimuara dhe nga shtresa e mesme.
Kjo situatë ndryshoi rrënjësisht me Revolucionin Kushtetues të Iranit të vitit 1906, i cili prezantoi një demokraci parlamentare të stilit evropian, një kushtetutë të bazuar në atë belge të vitit 1831 dhe një ligj progresiv për të drejtat e njeriut. Ai gjithashtu promovoi ide përparimtare, si zgjerimi i qasjes së grave në arsim dhe në sferën publike. Gratë e elitës themeluan shoqata, shkolla, klinika, jetimore e madje edhe teatro shtëpiake.
Në të njëjtën kohë, klerikët e rangut të lartë u tërbuan nga këto ndryshime, duke i cilësuar kushtetuesit progresivë si “ateistë” dhe duke paralajmëruar se gratë myslimane së shpejti do të vishnin pantallona e do të martoheshin me jomyslimanë. Pavarësisht kësaj, një brez gazetarësh, deputetësh dhe poetësh burra mbështetën lëvizjen e grave, duke mposhtur përkohësisht opozitën konservatore klerikale. Megjithatë, revolucioni pati një fund tragjik dhe të papritur në vitin 1911, kur Rusia, në marrëveshje me Britaninë e Madhe, pushtoi vendin.
Epoka e Reza Pahlavit (1925-1941)
Ngritja e dinastisë Pahlavi në vitin 1925 shënoi një kapitull të ri në politikat gjinore, krahas shfaqjes së një shtrese të mesme më të arsimuar. Edhe pse demokracia mbeti e paarritshme, Reza Shah Pahlavi, i cili sundoi për vetëm 16 vjet, mbështeti qëllimin e kushtetuesve për modernitet. Gjatë mbretërimit të tij, ai zbatoi disa reforma modernizuese që i dhanë formë shoqërisë iraniane.
Hapat e parë të mëdhenj të grave erdhën në arsim. Shumë prej tyre u pranuan në Universitetin e Teheranit dhe në vitin 1928, Reza Pahlavi ofroi mbështetje financiare që gratë të studionin jashtë vendit. Deri në vitin 1944, arsimi u bë i detyrueshëm. Kongresi i Dytë i Grave të Lindjes, i mbajtur në Teheran, lidhi aktivistet iraniane me homologet e tyre ndërkombëtare. Ai gjithashtu zbatoi heqjen e detyrueshme të velit, një reformë e mbështetur nga aktivistet kryesore dhe organizatat e grave, megjithëse kjo shkaktoi tensione sociale në disa zona.
Mohammad Reza Pahlavi (1941-1979)
Vitet ’40 shënuan rritjen e vetëdijes për rolin e grave në shoqëri, ndërsa vitet ’50 panë formimin e organizatave të shumta. Në vitin 1959, pesëmbëdhjetë nga këto grupe u bashkuan në Këshillin e Lartë të Organizatave të Grave në Iran, duke u fokusuar në sigurimin e së drejtës së votës. Pavarësisht kundërshtimit të klerikëve, gratë fituan të drejtën e votës në vitin 1963 përmes “Revolucionit të Bardhë”, i cili u lejoi atyre edhe të kandidonin për poste publike. Gjashtë gra u zgjodhën në Parlament dhe nga fundi i viteve ’60, gratë hynë në korpin diplomatik, gjyqësor, forcën policore dhe korpusin e shërbimit revolucionar.
Një Pionere dhe një Figurë Tragjike
Në vitin 1968, Farrokhroo Parsa u bë ministrja e parë grua në kabinetin iranian. Mjeke dhe edukatore, ajo ishte një avokate e pasionuar e të drejtave të grave, duke i kërkuar me sukses Mohammad Reza Shahut të drejtën e votës dhe duke nxitur reforma legjislative për përmirësimin e ligjeve për familjen. Megjithatë, pas Revolucionit Iranian, Parsa u arrestua dhe u gjykua nga Gjykata Revolucionare Islamike me akuza si “plaçkitje e thesarit kombëtar” dhe “përhapje e korrupsionit dhe prostitucionit” në Ministrinë e Arsimit.
Në vitin 1969, gratë hynë në gjyqësor me emërimin e pesë gjyqtareve, përfshirë laureaten e ardhshme të Nobelit për Paqe, Shirin Ebadi. Gratë filluan të shërbejnë edhe në këshillat komunalë e qytetarë. Për të forcuar organizimin, një koalicion i grupeve të grave themeloi Organizatën e Grave të Iranit në vitin 1966.
Arritjet e Organizatës së Grave të Iranit (WOI)
WOI u desh të luftonte pa rreshtur për çdo përparim. Një arritje e madhe ishte Ligji për Mbrojtjen e Familjes i vitit 1975, i cili u dha grave të drejta të barabarta në martesë dhe divorc, përmirësoi të drejtat e kujdestarisë së fëmijëve, rriti moshën minimale të martesës në 18 vjeç për gratë dhe hoqi praktikisht poligaminë. Përveç kësaj, aborti u legalizua. Ligjet e punës u rishikuan për të garantuar pagë të barabartë për punë të barabartë dhe për të eliminuar diskriminimin gjinor.
Deri në vitin 1978, pothuajse 40% e vajzave mbi gjashtë vjeç ishin të arsimuara. Gratë përbënin 33% të studentëve universitarë. 333 gra ishin zgjedhur në këshillat lokalë, 22 në parlament dhe 2 në Senat. Irani u stabilizua si lider në avancimin e të drejtave të grave midis vendeve në zhvillim.
Revolucioni i vitit 1979 dhe Pasojat
Më 8 mars 1979, gratë dhe vajzat, së bashku me mbështetësit e tyre burra, nisën një javë protestash në Teheran. Ato kundërshtonin dekretin e ri që i detyronte të mbanin hixhab. Demonstratat, të ushqyera nga ndjenja e tradhtisë, arritën në mbi 50,000 pjesëmarrës. Protestueset thërrisnin: “Në agimin e lirisë, ne nuk kemi liri” dhe “Ne nuk bëmë revolucion për t’u kthyer pas”. Lëvizja mori mbështetje ndërkombëtare, përfshirë atë të feministes amerikane Kate Millett dhe Komitetit Ndërkombëtar të udhëhequr nga Simone de Beauvoir.
Për gjashtë ditë, gratë u përballën me dhunë dhe u etiketuan si tradhtare, kundër-revolucionare apo agjente të imperializmit. Ato u sulmuan me thika, gurë e tulla. Megjithëse protestat fillimisht bënë që regjimi të tërhiqej përkohësisht, fitorja ishte e shkurtër. Nga korriku i vitit 1980, gratë pa vel u ndaluan nga zyrat shtetërore, dhe në 1983 u prezantua Ligji i Ndëshkimit Islamik, që parashikonte deri në 74 goditje me kamxhik për mosbindje.
Regresi dhe Rezistenca e Re
Republika Islamike riktheu praktika të vjetruara si martesat e fëmijëve dhe poligaminë, të përforcuara përmes survejimit modern. Megjithatë, gratë kanë luajtur një rol kyç në çdo protestë që nga fillimi. Lëvizja e Gjelbër e vitit 2009 dhe protestat e vitit 2017 dëshmuan udhëheqjen e grave.
Kohët e fundit, fushata si #MeToo, “Liria ime e fshehtë” e Masih Alinejad dhe akti i guximshëm i Vida Movahed në 2017 (e cila vari hixhabin në një shkop) frymëzuan lëvizjen. Pesë vjet më vonë, më 13 shtator 2022, vdekja e Jîna Mahsa Aminit pas arrestimit nga policia e moralit shkaktoi zemërim kombëtar.
Kryengritja e vitit 2022 përfaqëson një pikë kthese në historinë moderne të Iranit. Ajo që e bën këtë moment të veçantë është konvergjenca e lëvizjeve të shumta: të drejtat e grave, të drejtat civile dhe ato të minoriteteve, të bashkuara kundër shtypjes katër-dekadash. Me mbështetjen e komunitetit kombëtar dhe ndërkombëtar, kjo kryengritje ka ndezur një valë transformuese që ka potencialin të çmontojë strukturat shtypëse dhe të hapë rrugën për një Iran më të drejtë dhe demokratik.
Burimi: Ky shkrim është publikuar fillimisht në PEN/Opp, një revistë ndërkombëtare online e dedikuar lirisë së shprehjes, letërsisë dhe kulturës; themeluar në vitin 2011 nga PEN-i Suedez (Swedish PEN).
Përktheu: ViaVeritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
- Via Veritatis
